- دیباچه 1
- مقدمه 3
- بخش اول: کلیات 5
- اشاره 5
- 1. معنای حج 6
- 2. معنای عمره 6
- فصل اول: معنا و مفهوم حج و عمره 6
- 3. تعریف حج تمتّع 7
- 5. در عمره تمتّع، واجب است که عمره و حج، در یک سال انجام گردد، زیرا هر دو مرتبط و به هم پیوسته است. اما عمره مفرده، عملی مستقل است و ارتباطی با حج ندارد. «4» 8
- 1. عمره تمتّع باید در ماههای حج (شوال، ذیقعده و ذیحجه) انجام شود، اما عمره مفرده، اختصاص به ماههای حج ندارد و میتوان آن را در طول سال نیز انجام داد. 8
- 4. محل احرام عمره تمتّع یکی از میقاتهای پنجگانه است، اما در عمره مفرده احرام از ادنی الحِلّ (نزدیکترین محل خارج از حرم) صحیح است. 8
- 3. در عمره مفرده، طواف نساء و نماز طواف نساء واجب است. اما عمره تمتّع طواف نساء ندارد. 8
- 2. در عمره مفرده، مرد بین انجام حلق و تقصیر مخیر است، اما در عمره تمتّع باید تقصیر نماید. (تقصیر، تعین دارد) 8
- 1. حج در سیره پیامبران 9
- فصل دوم: پیشینه تاریخی حج و مناسک آن 9
- 2. پیشینه تاریخی وجوب حج 11
- اشاره 11
- الف) دیدگاه اول 11
- ب) دیدگاه دوم 14
- 3. آغاز دوران تحریف در مناسک حج 15
- اشاره 15
- ابرهه و انتقال مناسک حج به یمن 18
- نوسازی کعبه توسط قریش 19
- حج رسول خدا (ص) 19
- 3. حجة التّمام: در جریان این سفر الهی و مناسک توحیدی، این آیه نازل گردید: 24
- 2. حجة البلاغ: پیامبر (ص) با استفاده از این فرصت طی مناسک حج بار دیگر کلیات پیام وحی را به گوش مسلمانان رساند و مهمترین و جامعترین، مسئله بشری را که رهبری و امامت است در عمل به نمایش گذاشت و با گفتار صریح، ابلاغ فرمود و در خطبه پایانی بارها فرمود: «الا هَل بَلَّغتُ؟» 24
- 1. حجة الوداع: به جهت آن که رسول خدا (ص) در جریان این حج با مردم وداع گفت و اشاره کرد که این فرصت تکرار نخواهد شد و مسلمانان، دیگر با حضور او، حج نخواهند کرد. 24
- 4. حجة الاسلام: ابن سعد، در طبقات میگوید: ابن عباس، کراهت داشت نام حجةالوداع را بر حج رسول خدا بنهد و خود آن را حجة الاسلام نامید. «1» شاید اصرار وی از آن جهت بود که بزرگترین شاخص حج پیامبر (ص) آن بود که در طی مناسک حج، اسلام با تمام محتوایش به نمایش گزارده شد و در برابر حج شرک آلود جاهلی، حج صحیح ارائه گردید. «2» 24
- الف) حج، میثاق مخصوص خداوند 25
- اشاره 25
- فصل سوم: اهمیت حج در اسلام 25
- 1. جایگاه حج از منظر قرآن 25
- ب) حج، دین الهی بر مردم 27
- ج) حج، آزمایش بزرگ الهی 28
- د) سراسر اعمال حج، شعائر الهی 31
- ه) حج، مرکز شهود آیات روشن حقّ 33
- و) حج، واجب همگانی و عمومی 34
- ز) کعبه مایه قوام انسانها 37
- 2. جایگاه حج از منظر روایات 39
- اشاره 39
- الف) برتری حج، بر اعمال دیگر 39
- ب) حج، جهاد مستضعفان 43
- 3. اهمّیت حج در سیره ائمه معصومین: 44
- ج) ثبوت کفر برای تارک حج 44
- اشاره 44
- الف) جایگاه حج در سیره امام علی (ع) 45
- ب) جایگاه حج در سیره امام حسن (ع) 45
- ج) جایگاه حج در سیره امام حسین (ع) 46
- د) جایگاه حج در سیره امام سجّاد (ع) 47
- و) جایگاه حج در سیره امام جواد (ع) 49
- ه) جایگاه حج در سیره امام باقر (ع) 49
- ز) حضور همه ساله امام زمان (عج) در حج 50
- بخش دوم: فلسفه حج 52
- اشاره 52
- اشاره 53
- فصل اول: فلسفه کلیات حج 53
- 1. فلسفه حج در قرآن 55
- الف) کسب منافع دنیوی و اخروی 55
- اشاره 55
- ب) یاد خدا 57
- اشاره 58
- 2. فلسفه حج در روایات 58
- ب) فلسفه حج در کلام امام صادق (ع) 59
- الف) فلسفه حج در کلام امام علی (ع) 59
- ج) فلسفه حج در بیان امام رضا (ع) 60
- اشاره 62
- فصل دوم: فلسفه واجبات حج 62
- الف) احرام، لباس فروتنی و خشوع 62
- اشاره 62
- 1. فلسفه احرام 62
- ب) احرام، لباس تکریم و احترام 63
- ج) لباس تحریم گناهان 64
- 2. فلسفه تلبیه 65
- ه) یادآوری از مرگ و قیامت 65
- د) احرام، جایگزین قربانی 65
- 3. فلسفه طواف 66
- الف) پاک شدن از گناهان 66
- اشاره 66
- ب) همسان شدن با فرشتگان 67
- 4. فلسفه هفت شوط طواف 69
- 6. فلسفه نماز طواف 70
- 5. فلسفه استلام حجر 70
- ب) ذلیل ساختن ستمگران 71
- 7. فلسفه سعی 71
- اشاره 71
- ج) تجدید خاطره سعی هاجر در طلب آب 71
- الف) به پا داشتن ذکر خدا 71
- 8. فلسفه هروله در سعی 72
- د) صفا بخشیدن به روح 72
- 9. فلسفه تقصیر 73
- اشاره 75
- 10. فلسفه نام گذاری عرفات 75
- الف) خودشناسی 76
- اشاره 76
- ز) علت، این است که این سرزمین بلند است و رفعت دارد، «لِعُلُوّها وَ ارتِفاعِها». «3» 76
- 11. فلسفه وقوف به عرفات 76
- ب) خداشناسی (حقیقتشناسی) 77
- د) یادآوری صحنه قیامت 78
- ج) پذیرش توبه بندگان 78
- اشاره 79
- 12. فلسفه وقوف به مشعرالحرام 79
- ه) زود گذر بودن دنیا 79
- ب) آشنایی قلبی با شعار تقوا 80
- الف) پاک شدن از گناهان 80
- د) کسب شعور و خودآگاهی لازم 81
- ج) اجازه ورود یافتن به حرم الهی 81
- 13. فلسفه جمعآوری ریگها 82
- ه) آمادگی لازم برای مبارزه با دشمن 82
- الف) راندن شیطان توسط حضرت ابراهیم (ع) 83
- 14. فلسفه رمی جمرات 83
- اشاره 83
- ج) تشبّه جستن به ابراهیم (ع) 84
- ب) راندن شیطان توسط رسول خدا (ص) 84
- الف) کمک به فقیران و بینوایان 86
- 15. فلسفه قربانی 86
- ب) کسب مغفرت و آمرزش الهی 86
- اشاره 86
- ج) تقرب به خدا و آزادی از جهنم 87
- د) کشتن هوای نفس 87
- ه) کسب تقوای الهی 88
- اشاره 89
- 16. فلسفه حَلق (تراشیدن) 89
- الف) نشانه بندگی 89
- و) پیروی از سنّت حضرت ابراهیم (ع) 89
- ب) پاک شدن از پلیدیها 90
- 17. فلسفه وقوف در منا 91
- اشاره 91
- الف) بهره مندی از عنایت خداوند 91
- ب) بیرون شدن از غفلت 92
- بخش سوم: ابعاد حج 93
- اشاره 93
- اشاره 94
- فصل اول: بعد معنوی حج 94
- 1. بعد عبادی حج 94
- 2. بعد اخلاقی حج 98
- اشاره 100
- 3. بعد معرفتی حج 100
- الف) آگاهی عرفانی 100
- ب) آگاهی اجتماعی 104
- ج) آگاهی تاریخی 106
- فصل دوم: بعد اقتصادی حج 108
- اشاره 108
- بررسی 110
- اشاره 115
- فصل سوم: بعد سیاسی حج 115
- الف) تحکیم پایههای وحدت و تفاهم دینی 117
- اشاره 117
- 1. اثرات و دستاوردهای بعد سیاسی حج 117
- ب) یادآوری نبرد همیشگی ایمان و کفر 119
- ج) ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان 121
- د) اعلام برائت از مشرکان 123
- 2. اعلام برائت در موسم حج 126
- اشاره 126
- الف) مواد قطعنامه برائت در سال نهم هجری 127
- ب) خطبه سیاسی رسول خدا (ص) در مراسم حج 128
- ج) بهرهبرداری سیاسی رسول خدا (ص) از عمرة القضا 131
- د) انتخاب سورههای سیاسی در نماز طواف توسط پیامبر (ص) 132
- ه) خطبه سیاسی امام حسین (ع) در منا 133
- اشاره 133
- جمع بندی 134
- اشاره 136
- بخش چهارم: آداب سفر حج 136
- فصل اول: آداب شایسته پیش از سفر حج 136
- اشاره 136
- 1. آمادگی 137
- 2. توبه 138
- 3. وصیت 140
- 4. اخلاص در نیت 142
- 6. تهیه زاد و توشه حلال 144
- 5. شتاب در انجام امور سفر حج 144
- 7. تهیه زاد و توشه کافی 148
- 8. پرداختن دین (حقوق النّاس) 151
- 10. تأمین مخارج زن و فرزند 153
- 9. پرداختن حقوق شرعی و الهی 153
- 11. خداحافظی با بستگان و دوستان 154
- 12. نتراشیدن موی سر 156
- 13. توکل و امید به عنایت خداوند 157
- 14. آموزش مناسک حج 158
- 16. صدقه دادن 161
- 15. غسل 161
- 1. یادآوری نعمتهای خداوند 163
- فصل دوم: آداب شایسته در سفر حج 163
- 2. دعا و ذکر درحال حرکت 164
- 3. جوانمردی در سفر 165
- 4. مواظبت بر اقامه نماز اوّل وقت 166
- 5. اقامه نماز در مساجد 167
- 6. خدمت به همراهان 168
- 9. حل مشکلات همراهان 169
- 9. رعایت اخلاق اسلامی 171
- 2. هرگاه در مجلس رو به روی او بنشیند، برایش جا باز کند؛ 171
- 1. همیشه با روی خوش با او دیدار کند؛ 171
- 3. به بهترین نامی که دوست دارد او را صدا بزند. 171
- 8. گرامی داشتن همراهان 171
- 10. سلام کردن به دیگران 174
- 11. واگذار نکردن کارهای خود به دیگران 176
- 12. همراه داشتن نیازمندیهای سفر 177
- 14. ترک خصومت و درگیری 178
- 13. مراقبت از پول و وسایل همراه 178
- 15. اذیت نکردن همراهان 179
- 16. شریک ساختن دیگران در ثواب حج 180
- 17. انجام طواف به نیابت از امامان (ع) 181
- 2. وداع با خانه خدا 183
- 1. انجام عمره مفرده 183
- فصل سوم: آداب شایسته پس از حج 183
- اشاره 183
- 3. شتاب در بازگشت 185
- 4. تهیه سوغاتی و هدیه 186
- 6. قصد بازگشت مجدّد 187
- 5. صدقه دادن 187
- 7. ختم به مدینه 188
- 8. استقبال از حاجی 190
- 9. ولیمه دادن 190
- اشاره 193
- بخش پنجم: پاداش حج 193
- 1. پاداش بی شمار 194
- اشاره 194
- فصل اول: پاداش کلی حج 194
- الف) امام صادق (ع) فرمود: 194
- 2. بخشایش تمام گناهان زائر 196
- 3. بخشایش گناهان خانواده و بستگان حاجی 198
- 5. نورانی شدن حاجی 199
- 4. ورود به بهشت 199
- اشاره 200
- الف) آمرزش گناهان 200
- 1. پاداش طواف 200
- فصل دوم: پاداش واجبات حج 200
- ب) برخورداری از پاداش عظیم 201
- ج) جلب رحمت الهی 202
- د) باز شدن درهای بهشت به روی طوافکننده 202
- اشاره 203
- الف) برخورداری از شفاعت ملائکه 203
- 2. پاداش سعی 203
- ب) بهرهمندی از ثواب حج پیاده 203
- الف) آمرزش گناهان 204
- اشاره 204
- ج) آمرزش گناهان 204
- 3. پاداش وقوف به عرفات 204
- ب) استجابت دعا 206
- 4. پاداش وقوف به مشعر 207
- ج) برخورداری از رحمت الهی 207
- 5. پاداش رمی جمرات 208
- 6. پاداش قربانی 209
- 7. پاداش حلق 210
امام سجاد(ع) پیاده به حج میرفت و بیست روز مسافت بین مکّه و مدینه را طی میکرد.
لازم به یادآوری است که مسافت فعلی بین مکّه و مدینه حدود 90 فرسخ(450 کیلومتر) است. (1)
از همه مهمتر و آموزندهتر، کیفیت تشرّف امام سجّاد(ع) جهت زیارت خانه خدا و گریه و زاری آن حضرت در کنار کعبه معظّمه و در حِجر اسماعیل میباشد. چنانکه طاووس یمانی روایت کرده است: امام زین العابدین(ع) را دیدم که از اواخر شب تا سحر، طواف و نماز انجام میداد و در حالی که همه به خواب رفته بودند، او با خدا راز و نیاز و گریه سوزناکی داشت و به سجده میرفت. به طوری که من گمان کردم بیهوش شده است؛ کنارش رفتم و آهسته سرش را از زمین برداشتم و روی دامن خود گذاشتم و آن قدر گریه کردم که اشک من به صورت آن حضرت ریخته شد. بلند شد و نشست و گفت: «مرا از یاد پروردگارم بازداشته است؟»
گفتم: «طاووس هستم، ای فرزند رسول خدا! این همه ضجّه و بیتابی برای چیست؟ سزاوار است ما که گنهکاریم این چنین گریه و زاری کنیم. آخر پدر تو حسین بن علی(ع) و مادرت فاطمه زهرا(س) و جدّ تو رسول خدا(ص) است. و یاوران زیادی برای شفاعت داری». امام متوجّه شد و فرمود: «ای وای، ای وای، ای وای، ای طاووس(درباره حساب و کتاب روز قیامت) سخن از پدر و مادر و جدّ من به میان نیاور، زیرا:
خَلَقَ اللهُ الجَنَّةَ لِمَن اطاعَهُ وَ احسَنَ وَ لَو کانَ عَبداً حَبَشیّاً و خَلَقَ النّارَ لِمَن عَصاهُ وَ لَو کانَ وَلَداً قُرَشیّاً.
خداوند بهشت را برای هر کس که او را اطاعت کند و نیکی نماید آفریده است، اگر چه برده سیاهپوست حبشی باشد؛ و دوزخ را برای هر کسی که نافرمانی و عصیان خدا کند، آفریده اگر چه فرزند قریشی(رسول خدا(ص)) باشد.
ای طاووس! مگر سخن خدا را نشنیدهای:
(فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ)(مؤمنون: 101)
1- اسرار حج، ص 10.