- دیباچه 1
- مقدمه 3
- اشاره 5
- بخش اول: کلیات 5
- فصل اول: معنا و مفهوم حج و عمره 6
- 1. معنای حج 6
- 2. معنای عمره 6
- 3. تعریف حج تمتّع 7
- 5. در عمره تمتّع، واجب است که عمره و حج، در یک سال انجام گردد، زیرا هر دو مرتبط و به هم پیوسته است. اما عمره مفرده، عملی مستقل است و ارتباطی با حج ندارد. «4» 8
- 2. در عمره مفرده، مرد بین انجام حلق و تقصیر مخیر است، اما در عمره تمتّع باید تقصیر نماید. (تقصیر، تعین دارد) 8
- 4. محل احرام عمره تمتّع یکی از میقاتهای پنجگانه است، اما در عمره مفرده احرام از ادنی الحِلّ (نزدیکترین محل خارج از حرم) صحیح است. 8
- 1. عمره تمتّع باید در ماههای حج (شوال، ذیقعده و ذیحجه) انجام شود، اما عمره مفرده، اختصاص به ماههای حج ندارد و میتوان آن را در طول سال نیز انجام داد. 8
- 3. در عمره مفرده، طواف نساء و نماز طواف نساء واجب است. اما عمره تمتّع طواف نساء ندارد. 8
- 1. حج در سیره پیامبران 9
- فصل دوم: پیشینه تاریخی حج و مناسک آن 9
- 2. پیشینه تاریخی وجوب حج 11
- اشاره 11
- الف) دیدگاه اول 11
- ب) دیدگاه دوم 14
- 3. آغاز دوران تحریف در مناسک حج 15
- اشاره 15
- ابرهه و انتقال مناسک حج به یمن 18
- نوسازی کعبه توسط قریش 19
- حج رسول خدا (ص) 19
- 3. حجة التّمام: در جریان این سفر الهی و مناسک توحیدی، این آیه نازل گردید: 24
- 2. حجة البلاغ: پیامبر (ص) با استفاده از این فرصت طی مناسک حج بار دیگر کلیات پیام وحی را به گوش مسلمانان رساند و مهمترین و جامعترین، مسئله بشری را که رهبری و امامت است در عمل به نمایش گذاشت و با گفتار صریح، ابلاغ فرمود و در خطبه پایانی بارها فرمود: «الا هَل بَلَّغتُ؟» 24
- 4. حجة الاسلام: ابن سعد، در طبقات میگوید: ابن عباس، کراهت داشت نام حجةالوداع را بر حج رسول خدا بنهد و خود آن را حجة الاسلام نامید. «1» شاید اصرار وی از آن جهت بود که بزرگترین شاخص حج پیامبر (ص) آن بود که در طی مناسک حج، اسلام با تمام محتوایش به نمایش گزارده شد و در برابر حج شرک آلود جاهلی، حج صحیح ارائه گردید. «2» 24
- 1. حجة الوداع: به جهت آن که رسول خدا (ص) در جریان این حج با مردم وداع گفت و اشاره کرد که این فرصت تکرار نخواهد شد و مسلمانان، دیگر با حضور او، حج نخواهند کرد. 24
- الف) حج، میثاق مخصوص خداوند 25
- 1. جایگاه حج از منظر قرآن 25
- اشاره 25
- فصل سوم: اهمیت حج در اسلام 25
- ب) حج، دین الهی بر مردم 27
- ج) حج، آزمایش بزرگ الهی 28
- د) سراسر اعمال حج، شعائر الهی 31
- ه) حج، مرکز شهود آیات روشن حقّ 33
- و) حج، واجب همگانی و عمومی 34
- ز) کعبه مایه قوام انسانها 37
- اشاره 39
- 2. جایگاه حج از منظر روایات 39
- الف) برتری حج، بر اعمال دیگر 39
- ب) حج، جهاد مستضعفان 43
- 3. اهمّیت حج در سیره ائمه معصومین: 44
- ج) ثبوت کفر برای تارک حج 44
- اشاره 44
- ب) جایگاه حج در سیره امام حسن (ع) 45
- الف) جایگاه حج در سیره امام علی (ع) 45
- ج) جایگاه حج در سیره امام حسین (ع) 46
- د) جایگاه حج در سیره امام سجّاد (ع) 47
- و) جایگاه حج در سیره امام جواد (ع) 49
- ه) جایگاه حج در سیره امام باقر (ع) 49
- ز) حضور همه ساله امام زمان (عج) در حج 50
- اشاره 52
- بخش دوم: فلسفه حج 52
- اشاره 53
- فصل اول: فلسفه کلیات حج 53
- 1. فلسفه حج در قرآن 55
- الف) کسب منافع دنیوی و اخروی 55
- اشاره 55
- ب) یاد خدا 57
- 2. فلسفه حج در روایات 58
- اشاره 58
- الف) فلسفه حج در کلام امام علی (ع) 59
- ب) فلسفه حج در کلام امام صادق (ع) 59
- ج) فلسفه حج در بیان امام رضا (ع) 60
- الف) احرام، لباس فروتنی و خشوع 62
- فصل دوم: فلسفه واجبات حج 62
- اشاره 62
- اشاره 62
- 1. فلسفه احرام 62
- ب) احرام، لباس تکریم و احترام 63
- ج) لباس تحریم گناهان 64
- د) احرام، جایگزین قربانی 65
- 2. فلسفه تلبیه 65
- ه) یادآوری از مرگ و قیامت 65
- الف) پاک شدن از گناهان 66
- 3. فلسفه طواف 66
- اشاره 66
- ب) همسان شدن با فرشتگان 67
- 4. فلسفه هفت شوط طواف 69
- 6. فلسفه نماز طواف 70
- 5. فلسفه استلام حجر 70
- 7. فلسفه سعی 71
- ب) ذلیل ساختن ستمگران 71
- الف) به پا داشتن ذکر خدا 71
- ج) تجدید خاطره سعی هاجر در طلب آب 71
- اشاره 71
- د) صفا بخشیدن به روح 72
- 8. فلسفه هروله در سعی 72
- 9. فلسفه تقصیر 73
- 10. فلسفه نام گذاری عرفات 75
- اشاره 75
- الف) خودشناسی 76
- ز) علت، این است که این سرزمین بلند است و رفعت دارد، «لِعُلُوّها وَ ارتِفاعِها». «3» 76
- 11. فلسفه وقوف به عرفات 76
- اشاره 76
- ب) خداشناسی (حقیقتشناسی) 77
- د) یادآوری صحنه قیامت 78
- ج) پذیرش توبه بندگان 78
- 12. فلسفه وقوف به مشعرالحرام 79
- اشاره 79
- ه) زود گذر بودن دنیا 79
- الف) پاک شدن از گناهان 80
- ب) آشنایی قلبی با شعار تقوا 80
- د) کسب شعور و خودآگاهی لازم 81
- ج) اجازه ورود یافتن به حرم الهی 81
- ه) آمادگی لازم برای مبارزه با دشمن 82
- 13. فلسفه جمعآوری ریگها 82
- 14. فلسفه رمی جمرات 83
- اشاره 83
- الف) راندن شیطان توسط حضرت ابراهیم (ع) 83
- ج) تشبّه جستن به ابراهیم (ع) 84
- ب) راندن شیطان توسط رسول خدا (ص) 84
- اشاره 86
- الف) کمک به فقیران و بینوایان 86
- ب) کسب مغفرت و آمرزش الهی 86
- 15. فلسفه قربانی 86
- د) کشتن هوای نفس 87
- ج) تقرب به خدا و آزادی از جهنم 87
- ه) کسب تقوای الهی 88
- و) پیروی از سنّت حضرت ابراهیم (ع) 89
- الف) نشانه بندگی 89
- اشاره 89
- 16. فلسفه حَلق (تراشیدن) 89
- ب) پاک شدن از پلیدیها 90
- 17. فلسفه وقوف در منا 91
- الف) بهره مندی از عنایت خداوند 91
- اشاره 91
- ب) بیرون شدن از غفلت 92
- بخش سوم: ابعاد حج 93
- اشاره 93
- 1. بعد عبادی حج 94
- اشاره 94
- فصل اول: بعد معنوی حج 94
- 2. بعد اخلاقی حج 98
- اشاره 100
- 3. بعد معرفتی حج 100
- الف) آگاهی عرفانی 100
- ب) آگاهی اجتماعی 104
- ج) آگاهی تاریخی 106
- فصل دوم: بعد اقتصادی حج 108
- اشاره 108
- بررسی 110
- فصل سوم: بعد سیاسی حج 115
- اشاره 115
- 1. اثرات و دستاوردهای بعد سیاسی حج 117
- الف) تحکیم پایههای وحدت و تفاهم دینی 117
- اشاره 117
- ب) یادآوری نبرد همیشگی ایمان و کفر 119
- ج) ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان 121
- د) اعلام برائت از مشرکان 123
- اشاره 126
- 2. اعلام برائت در موسم حج 126
- الف) مواد قطعنامه برائت در سال نهم هجری 127
- ب) خطبه سیاسی رسول خدا (ص) در مراسم حج 128
- ج) بهرهبرداری سیاسی رسول خدا (ص) از عمرة القضا 131
- د) انتخاب سورههای سیاسی در نماز طواف توسط پیامبر (ص) 132
- ه) خطبه سیاسی امام حسین (ع) در منا 133
- اشاره 133
- جمع بندی 134
- بخش چهارم: آداب سفر حج 136
- اشاره 136
- اشاره 136
- فصل اول: آداب شایسته پیش از سفر حج 136
- 1. آمادگی 137
- 2. توبه 138
- 3. وصیت 140
- 4. اخلاص در نیت 142
- 5. شتاب در انجام امور سفر حج 144
- 6. تهیه زاد و توشه حلال 144
- 7. تهیه زاد و توشه کافی 148
- 8. پرداختن دین (حقوق النّاس) 151
- 9. پرداختن حقوق شرعی و الهی 153
- 10. تأمین مخارج زن و فرزند 153
- 11. خداحافظی با بستگان و دوستان 154
- 12. نتراشیدن موی سر 156
- 13. توکل و امید به عنایت خداوند 157
- 14. آموزش مناسک حج 158
- 16. صدقه دادن 161
- 15. غسل 161
- 1. یادآوری نعمتهای خداوند 163
- فصل دوم: آداب شایسته در سفر حج 163
- 2. دعا و ذکر درحال حرکت 164
- 3. جوانمردی در سفر 165
- 4. مواظبت بر اقامه نماز اوّل وقت 166
- 5. اقامه نماز در مساجد 167
- 6. خدمت به همراهان 168
- 9. حل مشکلات همراهان 169
- 9. رعایت اخلاق اسلامی 171
- 8. گرامی داشتن همراهان 171
- 2. هرگاه در مجلس رو به روی او بنشیند، برایش جا باز کند؛ 171
- 1. همیشه با روی خوش با او دیدار کند؛ 171
- 3. به بهترین نامی که دوست دارد او را صدا بزند. 171
- 10. سلام کردن به دیگران 174
- 11. واگذار نکردن کارهای خود به دیگران 176
- 12. همراه داشتن نیازمندیهای سفر 177
- 14. ترک خصومت و درگیری 178
- 13. مراقبت از پول و وسایل همراه 178
- 15. اذیت نکردن همراهان 179
- 16. شریک ساختن دیگران در ثواب حج 180
- 17. انجام طواف به نیابت از امامان (ع) 181
- 2. وداع با خانه خدا 183
- فصل سوم: آداب شایسته پس از حج 183
- اشاره 183
- 1. انجام عمره مفرده 183
- 3. شتاب در بازگشت 185
- 4. تهیه سوغاتی و هدیه 186
- 5. صدقه دادن 187
- 6. قصد بازگشت مجدّد 187
- 7. ختم به مدینه 188
- 8. استقبال از حاجی 190
- 9. ولیمه دادن 190
- اشاره 193
- بخش پنجم: پاداش حج 193
- اشاره 194
- فصل اول: پاداش کلی حج 194
- 1. پاداش بی شمار 194
- الف) امام صادق (ع) فرمود: 194
- 2. بخشایش تمام گناهان زائر 196
- 3. بخشایش گناهان خانواده و بستگان حاجی 198
- 5. نورانی شدن حاجی 199
- 4. ورود به بهشت 199
- فصل دوم: پاداش واجبات حج 200
- الف) آمرزش گناهان 200
- 1. پاداش طواف 200
- اشاره 200
- ب) برخورداری از پاداش عظیم 201
- ج) جلب رحمت الهی 202
- د) باز شدن درهای بهشت به روی طوافکننده 202
- ب) بهرهمندی از ثواب حج پیاده 203
- 2. پاداش سعی 203
- اشاره 203
- الف) برخورداری از شفاعت ملائکه 203
- 3. پاداش وقوف به عرفات 204
- الف) آمرزش گناهان 204
- اشاره 204
- ج) آمرزش گناهان 204
- ب) استجابت دعا 206
- 4. پاداش وقوف به مشعر 207
- ج) برخورداری از رحمت الهی 207
- 5. پاداش رمی جمرات 208
- 6. پاداش قربانی 209
- 7. پاداش حلق 210
زن و مرد و ... دوش به دوش یکدیگر در حالی که از زینتها و لذتهای دنیوی گریزاناند، در برابر خداوند سر تعظیم فرود میآورند.
چنانکه امام رضا(ع) در این باره فرموده است:
وَ انَّما یُأمَرُوا بِالاحرامِ لِیَخشَعُوا قَبلَ دُخولِهِم حَرَمَ اللهِ وَ امنِهِ وَ لِئلّا یَلْهُوا وَ یَشتَغِلوُا بِشَیءٍ مِن امُورِ الدُّنیا وَ زینَتِها وَ لَذّاتِها وَ یَکُونُوا جادّینَ فیما هُم فیهِ قاصِدینَ نَحوَهُ، مُقبِلینَ عَلَیهِ بِکُلّیتِهِم، مَعَ ما فیهِ مِنَ التَّعظیمِ للهِ عزَّوجلَّ لِبَیتِهِ وَ التَذَلُّلِ لأنفُسِهِم عِندَ قَصدِهِم الَی اللهِ عَزَّوجلَّ وَ وِفادَتِهِم الَیه راجینَ ثَوابَهُ، راهبینَ مِن عِقابِهِ، ماضینَ نَحوَهُ مُقبِلینَ الَیهِ بِالذُّلِّ وَالاستِکانَةِ والخُضُوعِ. (1)
همانا به احرام دستور داده شد تا مردم خشوع و فروتنی پیدا کنند، پیش از اینکه به خانه امن الهی وارد شوند و نیز برای اینکه دست به کارهای لهو و بیهوده نزنند و مشغول امور دنیا و زینتها و لذتهای آن نشوند و به آنچه اراده کردهاند توجه و کوشش داشته باشند و همگی به سوی چیزی روند که قصد کردهاند.
به علاوه، در احرام، تعظیم خداوند و خانه او و ذلیل و خوارشدن نفسهای آنان است، در حالی که قصدشان به سوی خداست و بر او وارد میشوند و به ثواب و پاداش خداوند امیدوار و از عقاب و کیفر او هراسانند؛ به جانب خداوند میروند و با کوچک شمردن خود و فروتنی و تواضع به سوی او روی میآورند.
امام صادق(ع) در حدیثی درباره بیرون آوردن لباسها و راز پوشیدن لباس احرام فرموده است: «... وَالبِس کِسوَةَ الصِّدقِ وَالصَّفا وَالخُضوعِ وَ الخُشُوع ...؛ لباس صدق و صفا و خضوع و خشوع را بر تن کن». (2)
ب) احرام، لباس تکریم و احترام
سرزمین مقدس مکه، حرم امن الهی و مهبط وحی است و ورود به آن، آدابی دارد. یکی از آداب آن احرام در هنگام ورود به حرم الهی است، از این رو، احرام، لباس تکریم حرم است. چنانکه امام باقر(ع) در روایتی به نقل از رسول خدا(ص)
1- وسایل الشیعه، ج 9، ص 3؛ عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 259.
2- مستدرک الوسائل، ج 10، ص 172.