- دیباچه 1
- مقدمه 3
- اشاره 5
- بخش اول: کلیات 5
- فصل اول: معنا و مفهوم حج و عمره 6
- 2. معنای عمره 6
- 1. معنای حج 6
- 3. تعریف حج تمتّع 7
- 4. محل احرام عمره تمتّع یکی از میقاتهای پنجگانه است، اما در عمره مفرده احرام از ادنی الحِلّ (نزدیکترین محل خارج از حرم) صحیح است. 8
- 5. در عمره تمتّع، واجب است که عمره و حج، در یک سال انجام گردد، زیرا هر دو مرتبط و به هم پیوسته است. اما عمره مفرده، عملی مستقل است و ارتباطی با حج ندارد. «4» 8
- 2. در عمره مفرده، مرد بین انجام حلق و تقصیر مخیر است، اما در عمره تمتّع باید تقصیر نماید. (تقصیر، تعین دارد) 8
- 1. عمره تمتّع باید در ماههای حج (شوال، ذیقعده و ذیحجه) انجام شود، اما عمره مفرده، اختصاص به ماههای حج ندارد و میتوان آن را در طول سال نیز انجام داد. 8
- 3. در عمره مفرده، طواف نساء و نماز طواف نساء واجب است. اما عمره تمتّع طواف نساء ندارد. 8
- 1. حج در سیره پیامبران 9
- فصل دوم: پیشینه تاریخی حج و مناسک آن 9
- 2. پیشینه تاریخی وجوب حج 11
- اشاره 11
- الف) دیدگاه اول 11
- ب) دیدگاه دوم 14
- اشاره 15
- 3. آغاز دوران تحریف در مناسک حج 15
- ابرهه و انتقال مناسک حج به یمن 18
- نوسازی کعبه توسط قریش 19
- حج رسول خدا (ص) 19
- 3. حجة التّمام: در جریان این سفر الهی و مناسک توحیدی، این آیه نازل گردید: 24
- 2. حجة البلاغ: پیامبر (ص) با استفاده از این فرصت طی مناسک حج بار دیگر کلیات پیام وحی را به گوش مسلمانان رساند و مهمترین و جامعترین، مسئله بشری را که رهبری و امامت است در عمل به نمایش گذاشت و با گفتار صریح، ابلاغ فرمود و در خطبه پایانی بارها فرمود: «الا هَل بَلَّغتُ؟» 24
- 1. حجة الوداع: به جهت آن که رسول خدا (ص) در جریان این حج با مردم وداع گفت و اشاره کرد که این فرصت تکرار نخواهد شد و مسلمانان، دیگر با حضور او، حج نخواهند کرد. 24
- 4. حجة الاسلام: ابن سعد، در طبقات میگوید: ابن عباس، کراهت داشت نام حجةالوداع را بر حج رسول خدا بنهد و خود آن را حجة الاسلام نامید. «1» شاید اصرار وی از آن جهت بود که بزرگترین شاخص حج پیامبر (ص) آن بود که در طی مناسک حج، اسلام با تمام محتوایش به نمایش گزارده شد و در برابر حج شرک آلود جاهلی، حج صحیح ارائه گردید. «2» 24
- الف) حج، میثاق مخصوص خداوند 25
- 1. جایگاه حج از منظر قرآن 25
- اشاره 25
- فصل سوم: اهمیت حج در اسلام 25
- ب) حج، دین الهی بر مردم 27
- ج) حج، آزمایش بزرگ الهی 28
- د) سراسر اعمال حج، شعائر الهی 31
- ه) حج، مرکز شهود آیات روشن حقّ 33
- و) حج، واجب همگانی و عمومی 34
- ز) کعبه مایه قوام انسانها 37
- اشاره 39
- 2. جایگاه حج از منظر روایات 39
- الف) برتری حج، بر اعمال دیگر 39
- ب) حج، جهاد مستضعفان 43
- 3. اهمّیت حج در سیره ائمه معصومین: 44
- ج) ثبوت کفر برای تارک حج 44
- اشاره 44
- ب) جایگاه حج در سیره امام حسن (ع) 45
- الف) جایگاه حج در سیره امام علی (ع) 45
- ج) جایگاه حج در سیره امام حسین (ع) 46
- د) جایگاه حج در سیره امام سجّاد (ع) 47
- و) جایگاه حج در سیره امام جواد (ع) 49
- ه) جایگاه حج در سیره امام باقر (ع) 49
- ز) حضور همه ساله امام زمان (عج) در حج 50
- اشاره 52
- بخش دوم: فلسفه حج 52
- اشاره 53
- فصل اول: فلسفه کلیات حج 53
- 1. فلسفه حج در قرآن 55
- الف) کسب منافع دنیوی و اخروی 55
- اشاره 55
- ب) یاد خدا 57
- 2. فلسفه حج در روایات 58
- اشاره 58
- الف) فلسفه حج در کلام امام علی (ع) 59
- ب) فلسفه حج در کلام امام صادق (ع) 59
- ج) فلسفه حج در بیان امام رضا (ع) 60
- الف) احرام، لباس فروتنی و خشوع 62
- فصل دوم: فلسفه واجبات حج 62
- اشاره 62
- اشاره 62
- 1. فلسفه احرام 62
- ب) احرام، لباس تکریم و احترام 63
- ج) لباس تحریم گناهان 64
- 2. فلسفه تلبیه 65
- ه) یادآوری از مرگ و قیامت 65
- د) احرام، جایگزین قربانی 65
- اشاره 66
- الف) پاک شدن از گناهان 66
- 3. فلسفه طواف 66
- ب) همسان شدن با فرشتگان 67
- 4. فلسفه هفت شوط طواف 69
- 5. فلسفه استلام حجر 70
- 6. فلسفه نماز طواف 70
- 7. فلسفه سعی 71
- ب) ذلیل ساختن ستمگران 71
- اشاره 71
- الف) به پا داشتن ذکر خدا 71
- ج) تجدید خاطره سعی هاجر در طلب آب 71
- د) صفا بخشیدن به روح 72
- 8. فلسفه هروله در سعی 72
- 9. فلسفه تقصیر 73
- 10. فلسفه نام گذاری عرفات 75
- اشاره 75
- الف) خودشناسی 76
- ز) علت، این است که این سرزمین بلند است و رفعت دارد، «لِعُلُوّها وَ ارتِفاعِها». «3» 76
- اشاره 76
- 11. فلسفه وقوف به عرفات 76
- ب) خداشناسی (حقیقتشناسی) 77
- د) یادآوری صحنه قیامت 78
- ج) پذیرش توبه بندگان 78
- 12. فلسفه وقوف به مشعرالحرام 79
- ه) زود گذر بودن دنیا 79
- اشاره 79
- ب) آشنایی قلبی با شعار تقوا 80
- الف) پاک شدن از گناهان 80
- د) کسب شعور و خودآگاهی لازم 81
- ج) اجازه ورود یافتن به حرم الهی 81
- ه) آمادگی لازم برای مبارزه با دشمن 82
- 13. فلسفه جمعآوری ریگها 82
- اشاره 83
- الف) راندن شیطان توسط حضرت ابراهیم (ع) 83
- 14. فلسفه رمی جمرات 83
- ج) تشبّه جستن به ابراهیم (ع) 84
- ب) راندن شیطان توسط رسول خدا (ص) 84
- الف) کمک به فقیران و بینوایان 86
- 15. فلسفه قربانی 86
- ب) کسب مغفرت و آمرزش الهی 86
- اشاره 86
- د) کشتن هوای نفس 87
- ج) تقرب به خدا و آزادی از جهنم 87
- ه) کسب تقوای الهی 88
- و) پیروی از سنّت حضرت ابراهیم (ع) 89
- اشاره 89
- 16. فلسفه حَلق (تراشیدن) 89
- الف) نشانه بندگی 89
- ب) پاک شدن از پلیدیها 90
- 17. فلسفه وقوف در منا 91
- الف) بهره مندی از عنایت خداوند 91
- اشاره 91
- ب) بیرون شدن از غفلت 92
- اشاره 93
- بخش سوم: ابعاد حج 93
- 1. بعد عبادی حج 94
- فصل اول: بعد معنوی حج 94
- اشاره 94
- 2. بعد اخلاقی حج 98
- اشاره 100
- 3. بعد معرفتی حج 100
- الف) آگاهی عرفانی 100
- ب) آگاهی اجتماعی 104
- ج) آگاهی تاریخی 106
- فصل دوم: بعد اقتصادی حج 108
- اشاره 108
- بررسی 110
- فصل سوم: بعد سیاسی حج 115
- اشاره 115
- 1. اثرات و دستاوردهای بعد سیاسی حج 117
- الف) تحکیم پایههای وحدت و تفاهم دینی 117
- اشاره 117
- ب) یادآوری نبرد همیشگی ایمان و کفر 119
- ج) ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان 121
- د) اعلام برائت از مشرکان 123
- اشاره 126
- 2. اعلام برائت در موسم حج 126
- الف) مواد قطعنامه برائت در سال نهم هجری 127
- ب) خطبه سیاسی رسول خدا (ص) در مراسم حج 128
- ج) بهرهبرداری سیاسی رسول خدا (ص) از عمرة القضا 131
- د) انتخاب سورههای سیاسی در نماز طواف توسط پیامبر (ص) 132
- ه) خطبه سیاسی امام حسین (ع) در منا 133
- اشاره 133
- جمع بندی 134
- اشاره 136
- بخش چهارم: آداب سفر حج 136
- اشاره 136
- فصل اول: آداب شایسته پیش از سفر حج 136
- 1. آمادگی 137
- 2. توبه 138
- 3. وصیت 140
- 4. اخلاص در نیت 142
- 6. تهیه زاد و توشه حلال 144
- 5. شتاب در انجام امور سفر حج 144
- 7. تهیه زاد و توشه کافی 148
- 8. پرداختن دین (حقوق النّاس) 151
- 10. تأمین مخارج زن و فرزند 153
- 9. پرداختن حقوق شرعی و الهی 153
- 11. خداحافظی با بستگان و دوستان 154
- 12. نتراشیدن موی سر 156
- 13. توکل و امید به عنایت خداوند 157
- 14. آموزش مناسک حج 158
- 15. غسل 161
- 16. صدقه دادن 161
- 1. یادآوری نعمتهای خداوند 163
- فصل دوم: آداب شایسته در سفر حج 163
- 2. دعا و ذکر درحال حرکت 164
- 3. جوانمردی در سفر 165
- 4. مواظبت بر اقامه نماز اوّل وقت 166
- 5. اقامه نماز در مساجد 167
- 6. خدمت به همراهان 168
- 9. حل مشکلات همراهان 169
- 9. رعایت اخلاق اسلامی 171
- 8. گرامی داشتن همراهان 171
- 2. هرگاه در مجلس رو به روی او بنشیند، برایش جا باز کند؛ 171
- 1. همیشه با روی خوش با او دیدار کند؛ 171
- 3. به بهترین نامی که دوست دارد او را صدا بزند. 171
- 10. سلام کردن به دیگران 174
- 11. واگذار نکردن کارهای خود به دیگران 176
- 12. همراه داشتن نیازمندیهای سفر 177
- 14. ترک خصومت و درگیری 178
- 13. مراقبت از پول و وسایل همراه 178
- 15. اذیت نکردن همراهان 179
- 16. شریک ساختن دیگران در ثواب حج 180
- 17. انجام طواف به نیابت از امامان (ع) 181
- 2. وداع با خانه خدا 183
- فصل سوم: آداب شایسته پس از حج 183
- اشاره 183
- 1. انجام عمره مفرده 183
- 3. شتاب در بازگشت 185
- 4. تهیه سوغاتی و هدیه 186
- 6. قصد بازگشت مجدّد 187
- 5. صدقه دادن 187
- 7. ختم به مدینه 188
- 8. استقبال از حاجی 190
- 9. ولیمه دادن 190
- اشاره 193
- بخش پنجم: پاداش حج 193
- 1. پاداش بی شمار 194
- اشاره 194
- الف) امام صادق (ع) فرمود: 194
- فصل اول: پاداش کلی حج 194
- 2. بخشایش تمام گناهان زائر 196
- 3. بخشایش گناهان خانواده و بستگان حاجی 198
- 5. نورانی شدن حاجی 199
- 4. ورود به بهشت 199
- فصل دوم: پاداش واجبات حج 200
- 1. پاداش طواف 200
- الف) آمرزش گناهان 200
- اشاره 200
- ب) برخورداری از پاداش عظیم 201
- ج) جلب رحمت الهی 202
- د) باز شدن درهای بهشت به روی طوافکننده 202
- اشاره 203
- ب) بهرهمندی از ثواب حج پیاده 203
- 2. پاداش سعی 203
- الف) برخورداری از شفاعت ملائکه 203
- الف) آمرزش گناهان 204
- 3. پاداش وقوف به عرفات 204
- اشاره 204
- ج) آمرزش گناهان 204
- ب) استجابت دعا 206
- 4. پاداش وقوف به مشعر 207
- ج) برخورداری از رحمت الهی 207
- 5. پاداش رمی جمرات 208
- 6. پاداش قربانی 209
- 7. پاداش حلق 210
فرموده است: «وَجَبَ الْاحرامُ لِعلّةِ الْحَرمِ» (1)
؛ «احرام به خاطر احترام و تکریم حرم الهی واجب شده است.»
همچنین در حدیثی دیگر امام صادق(ع) در این باره میفرماید:
حُرِّمَ المَسجِد لِعِلَّةِ الکَعبَةِ وَ حُرِّمَ الحَرَم لِعَلّةِ المَسجِد وَ وَجَبَ الاحرامُ لِعِلَّةِ الحَرَم. (2)
حرمت مسجد به خاطر کعبه و حرمت حرم به خاطر مسجدالحرام است و احرام به جهت حرمت [تکریم] حرم واجب شده است.
ج) لباس تحریم گناهان
یکی از اسرار و فلسفههای احرام این است که شخص زائر و حجگزار با درآوردن و کندن لباس دوخته از بدن خود، تمام زشتیها و پلیدیها، کجرویها و نافرمانیها و شرارتها و تجاوزگریها را نیز، دور میاندازد و با پوشیدن لباس احرام، تمام معاصی و گناهان و هر آنچه را که خدای تعالی حرام کرده است بر خود حرام میسازد.
چنانکه امام زین العابدین(ع) در حدیث معروف خود به شبلی در این باره فرموده است:
... فَحینَ احرَمتَ، نَوَیتَ انَّکَ حَرَّمتَ عَلی نَفسِکَ کُلَّ مُحرَّمٍ حَرَّمَهُ اللهُ عَزَّوَجَلّ ... (3)
آیا موقع محرم شدن، متوجه این معنی بودی که تمام آنچه را که خداوند حرام کرده است بر خود تحریم نمایی و هرگز پیرامون آن نگردی؟
از این رو، مراد امام(ع) که میفرماید: «حجگزار هنگام احرام بستن، قصد کند هر چه را خدا بر وی حرام کرده، او هم بر خود حرام کند»، ترک همه معاصی و گناهان است. پس احرام در میقات، بدین معنی است که خدایا! من تعهد میکنم که همه محرمات را بر خود تحریم کرده، و برای همیشه آنها را ترک کنم. (4)
در واقع، حجگزار، لباس دوخته را از تن در میآورد تا با امام سجاد(ع) هم صدا گردد: «خدایا من دیگر لباس گناه به تن نمیکنم و از هر گناهی توبه میکنم».
آنگاه لباس ندوخته(احرام) به تن میکند که هیچگونه، رنگی نگرفته و حلال و
1- علل الشرایع، ج 2، ص 415.
2- همان؛ وسائل الشیعه، ج 9، ص 3.
3- مستدرک الوسائل، ج 10، ص 166.
4- صهبای حج، ص 343.