اخلاق و آداب در حج و زیارت صفحه 119

«هرگاه چنین وضعی بود با دست خود اشاره کن»؛

(اذا کان کذلک فأؤمّ بیدک) (1).

از این روایات چنین استفاده می‌شود که بوسیدن و استلام حجر مستحب مؤکد است اما در زمانی که ازدحام اجازه نمی‌دهد، نباید به بوسیدن و استلام اصرار ورزید و به اشاره می‌توان اکتفا کرد.

در زمان ائمه که ازدحام به مراتب کمتر از امروز بود، چنین توصیه می‌فرمودند اما امروز که اجتماع میلونی زائران به حج می‌روند اگر بخواهند همه استلام حجر کنند تصوّر کنید چه مشکلی پیش خواهد آمد! بنابراین، توصیه می‌شود که زائران، بویژه زنان و ضعفا از نزدیک شدن به حجر الأسود خودداری کنند که علاوه بر خطر جانی، مشکل شرعی نیز دارد؛ زیرا اصطکاک بدنهای نامحرم شدید است و نه تنها ثواب حاصل نمی‌شود که گاه مرتکب گناه نیز می‌شود.

بنابراین، همانگونه که پیشوایان دستور داده‌اند، به جای استلام حجر به اشاره با دست اکتفا شود.

حضور جدی در نماز جماعت‌

زائران ما باید مانند مسلمانان سایر کشورها، در مراسم عبادی، بویژه نماز جماعت حاضر شوند و با اعمال غیرعادی موجب وهن مذهب و تنفر دیگران از مکتب حیات بخش اهل بیت نشوند که این خسرانی عظیم و غیرقابل جبران است و روح امامان از آن برائت دارد و بیزار است. ترک کردن مساجد در اوقات اذان و نماز و خروج از صفوف نماز گزاران و