- جایگاه تزکیه و اخلاق 4
- ضعفهای اخلاقی و عملی 7
- مسؤولیت سنگین اخلاقی ما 8
- بخش اول: مقدمات سفر 11
- توجه به عظمت حج 11
- اشاره 11
- تجرید قلب و خلوص نیت 13
- الف- تجرید قلب: 13
- ب: خلوص نیت 14
- انقطاع و هجرت الی اللَّه 15
- اشاره 15
- در میعادگاه عشق 17
- اصناف حج گزاران 19
- آموزش احکام و مناسک 20
- اشاره 20
- وظایف امروز ما و زائران 23
- گستردگی مسائل و اسرار حج 23
- نماز و سایر احکام 24
- اصلاح مال و مسائل حقوقی 25
- اشاره 25
- مسائل حقوقی مردم 27
- تأمین هزینه زندگی 28
- مسائل اخلاقی 28
- وصیت 29
- تهذیب نفس و آمادگی روحی 30
- رهنمود امامان علیهم السلام 31
- انتخاب همسفر مناسب 33
- اشاره 35
- لوازم سفر و توشه حلال 35
- تذکر ضروری 36
- ره توشه تقوا 37
- تودیع و بدرقه مسافر 38
- غسل: 40
- بخش دوم: آداب و اخلاق در سفر 40
- آغاز سفر: 40
- صدقه 43
- مراقبت اخلاقی در جمع میهمانان خدا 45
- اشاره 45
- امنیت اخلاقی در حرم 47
- امنیت ناموسی 50
- توصیه به بانوان: 51
- بردباری در مشقتهای سفر 52
- اخلاق و آداب مصاحبت 54
- اشاره 54
- طرح دوستی افکندن 55
- حسن معاشرت 56
- حسن خلق 58
- اخلاق سفر در کلام لقمان 59
- تحمل ناسازگاریها 60
- آزار نرساندن به دیگران 62
- عفو و گذشت 64
- مروت و جوانمردی 65
- کمک به همسفران 66
- کار کردن در سفر 68
- پاداش خدمه و پرستاران 70
- توصیه و تذکر به خدمه 71
- همراهی با همسفران 72
- خضوع و تواضع 75
- پرهیز از عُجب و غرور 78
- اشاره 80
- آداب سخن و سکوت 80
- مراقبت زبان در معاشرت 83
- سخن گفتن با دیگران 84
- آداب مجلس و اخلاق مجالست 86
- مکان نشستن 86
- اشاره 86
- احترام به شخصیت دیگران 87
- مزاح و تبسم 89
- توسعه مجلس 91
- امانت مجلس 92
- فقه معیشت در سفر 93
- دو تذکر مهم: 96
- حفظ هزینه سفر 97
- همگون بودن معیشت 98
- غذا خوردن گروهی 99
- رعایت بهداشت 100
- اشاره 102
- بخش سوم: اخلاق و آداب در حرمین 102
- رفتار با دیگر زائران 102
- شیعه باید اسوه حسنه باشد 104
- پاسداری کرامت شیعه 110
- خط مشی اصولی شیعه 110
- اشاره 111
- آداب و وظایف در حرمین 111
- آداب مسجدالحرام 112
- وظایف زائر 115
- خالی کردن مطاف برای دیگران 117
- استلام حجر 118
- حضور جدی در نماز جماعت 119
- تفکیک نماز از زیارت 120
- نکاتی درباره نماز 121
- تذکراتی درباره مسجد النبی و مسجد الحرام 122
- تذکراتی در بقیع 124
- در بازار و خیابان 125
- رعایت مقررات 127
- عمره مفرده 127
- بخش چهارم: اغتنام فرصت، تودیع، ره آورد سفر 129
- اغتنام فرصتهای معنوی حج 129
- تمرین عطوفت و رأفت 133
- اشاره 133
- یک داستان آموزنده 135
- دعا و نیابت برای دیگران 137
- تودیع با حرمین: 138
- وداع با حرمین 138
- وداع با کعبه معظمه 138
- اشاره 138
- سوغات سفر 141
- اشاره 141
- هدیه حج: 142
- حاجی! از مهمانی خدا چه آوردی؟ 143
- آداب زمزم 143
- بازگشت به وطن 145
گستردگی مسائل و اسرار حج
نکته شایان ذکر، گستردگی بیمانند مسائل حج و اسرار معنوی آن است. زرارة بن اعین میگوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم، چهل سال است که از حج و مسائل و اسرار آن میپرسم و شما فتوی میدهید! (و آنها تمام نمیشود) حضرت فرمود: زراره! خانهای که فرشتگان دو هزار سال قبل از آدم به سوی آن حج گزاردند، انتظار داری مسائل آن طی چهل سال به پایان رسد»؟
(یا زرارة! بیت حُجَّ الَیه قبل آدم بِألفَی عام، ترید أن تفنی مسائله فی أربعین عاماً) (1).
با این حال تفاصیل احکام و مناسک حج و اسرار معنوی و معارف عرفانی و اخلاقی و آثار اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی این فریضه جهانشمول، در کلام و عمل معصومین علیهم السلام بویژه سخنان امام صادق علیه السلام برای تمامی مسلمانان تبیین شده که دیگران نیز به نقش تعالیم آن حضرت، در بیان مناسک، اعتراف کردهاند.
شیخ صدوق رحمه الله، از قول نعمان بن ثابت، ابوحنیفه؛ یکی از پیشوایان معروف اهل سنت آورده است که گفت:
«لَوْلا جعفربنمحمّد ماعَلِمَالنّاسُ مَناسِکَحَجِّهم» (2).
«اگر جعفر بن محمد علیهما السلام نبود، مردم به مناسک حج خود دانا و آگاه نمیشدند.»
وظایف امروز ما و زائران
یکی از وظایف مهمّ برنامه ریزان حج و عمره، بویژه روحانیان کاروانها،
1- الفقیه، ج 2، ص 306
2- الفقیه، ج 2، ص 307، ح 1517