اخلاق و آداب در حج و زیارت صفحه 28

«حال که عزم حج داری حقوقی را که از ناحیه خلق بر ذمّه تو است ادا کن و از عهده آن بدر آی.»

مسائل اخلاقی‌

اگر زائر با کسی کدورتی دارد و کسانی از او ناراضی هستند و به دلایل اخلاقی در برابر دیگران مسؤول است، قبل از عزیمت در اصلاح این مشکل همت گمارد. حقوق اخلاقی والدین، همسر، فرزندان، برادر و خواهر، اقوام و خویشاوندان، همسایگان، همکاران و سایر مردمان از اینگونه است. یا اگر از کسی غیبتی کرده یا تهمت و افترایی زده، یا کینه و عداوتی در دل داشته، خود را از آلودگی آن پاکیزه کند و از ذمّه آن بدر آورد؛ زیرا حقوق، منحصر به مسائل مالی نیست و مسائل اخلاقی و معاشرتی، اگر مهم‌تر نباشد، دست کم ندارد. یکی از فلسفه‌های تودیع و خداحافظی همین است که در چنین لحظاتی که زائر عزم سفر دارد، برخورد عاطفی او با افراد می‌تواند کدورتها را برطرف سازد و گاه می‌شود با یک دیدار و تودیع و عذرخواهی، کوهی به کاهی بخشیده شود و صاحب حق درگذرد.

تأمین هزینه زندگی‌

از شرایط وجوب حج، قدرت زائر بر تأمین هزینه زندگیِ خود، خانواده و افراد واجب‌النفقه و «رجوع به کفایت» پس از بازگشت از سفر حج است. بنابراین زائر نباید تنها به راحتی و رفاه خود در سفر فکر کند بلکه باید رفاه حال زن و فرزند و افراد تحت تکفل خود را در نظر گیرد که آنان در نبودن وی در رنج و مشقّت نباشند