- جایگاه تزکیه و اخلاق 4
- ضعفهای اخلاقی و عملی 7
- مسؤولیت سنگین اخلاقی ما 8
- اشاره 11
- بخش اول: مقدمات سفر 11
- توجه به عظمت حج 11
- تجرید قلب و خلوص نیت 13
- الف- تجرید قلب: 13
- ب: خلوص نیت 14
- انقطاع و هجرت الی اللَّه 15
- اشاره 15
- در میعادگاه عشق 17
- اصناف حج گزاران 19
- آموزش احکام و مناسک 20
- اشاره 20
- وظایف امروز ما و زائران 23
- گستردگی مسائل و اسرار حج 23
- نماز و سایر احکام 24
- اصلاح مال و مسائل حقوقی 25
- اشاره 25
- مسائل حقوقی مردم 27
- تأمین هزینه زندگی 28
- مسائل اخلاقی 28
- وصیت 29
- تهذیب نفس و آمادگی روحی 30
- رهنمود امامان علیهم السلام 31
- انتخاب همسفر مناسب 33
- لوازم سفر و توشه حلال 35
- اشاره 35
- تذکر ضروری 36
- ره توشه تقوا 37
- تودیع و بدرقه مسافر 38
- غسل: 40
- بخش دوم: آداب و اخلاق در سفر 40
- آغاز سفر: 40
- صدقه 43
- مراقبت اخلاقی در جمع میهمانان خدا 45
- اشاره 45
- امنیت اخلاقی در حرم 47
- امنیت ناموسی 50
- توصیه به بانوان: 51
- بردباری در مشقتهای سفر 52
- اخلاق و آداب مصاحبت 54
- اشاره 54
- طرح دوستی افکندن 55
- حسن معاشرت 56
- حسن خلق 58
- اخلاق سفر در کلام لقمان 59
- تحمل ناسازگاریها 60
- آزار نرساندن به دیگران 62
- عفو و گذشت 64
- مروت و جوانمردی 65
- کمک به همسفران 66
- کار کردن در سفر 68
- پاداش خدمه و پرستاران 70
- توصیه و تذکر به خدمه 71
- همراهی با همسفران 72
- خضوع و تواضع 75
- پرهیز از عُجب و غرور 78
- اشاره 80
- آداب سخن و سکوت 80
- مراقبت زبان در معاشرت 83
- سخن گفتن با دیگران 84
- مکان نشستن 86
- اشاره 86
- آداب مجلس و اخلاق مجالست 86
- احترام به شخصیت دیگران 87
- مزاح و تبسم 89
- توسعه مجلس 91
- امانت مجلس 92
- فقه معیشت در سفر 93
- دو تذکر مهم: 96
- حفظ هزینه سفر 97
- همگون بودن معیشت 98
- غذا خوردن گروهی 99
- رعایت بهداشت 100
- اشاره 102
- رفتار با دیگر زائران 102
- بخش سوم: اخلاق و آداب در حرمین 102
- شیعه باید اسوه حسنه باشد 104
- پاسداری کرامت شیعه 110
- خط مشی اصولی شیعه 110
- اشاره 111
- آداب و وظایف در حرمین 111
- آداب مسجدالحرام 112
- وظایف زائر 115
- خالی کردن مطاف برای دیگران 117
- استلام حجر 118
- حضور جدی در نماز جماعت 119
- تفکیک نماز از زیارت 120
- نکاتی درباره نماز 121
- تذکراتی درباره مسجد النبی و مسجد الحرام 122
- تذکراتی در بقیع 124
- در بازار و خیابان 125
- عمره مفرده 127
- رعایت مقررات 127
- بخش چهارم: اغتنام فرصت، تودیع، ره آورد سفر 129
- اغتنام فرصتهای معنوی حج 129
- تمرین عطوفت و رأفت 133
- اشاره 133
- یک داستان آموزنده 135
- دعا و نیابت برای دیگران 137
- تودیع با حرمین: 138
- وداع با حرمین 138
- وداع با کعبه معظمه 138
- اشاره 138
- سوغات سفر 141
- اشاره 141
- هدیه حج: 142
- حاجی! از مهمانی خدا چه آوردی؟ 143
- آداب زمزم 143
- بازگشت به وطن 145
مانند دیگران کار میکردند و این را به عنوان یک دستور به دیگران میآموختند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با گروهی همسفر شد؛ و در آن سفر دستور داد:
گوسفندی ذبح کنند، یکی از اصحاب گفت من ذبح آن را انجام میدهم، دیگری گفت من پوست آن را جدا میکنم، سوّمی گفت من آن را قطعه قطعه میکنم، چهارمی عهدهدار طبخ آن شد و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من هم هیزم جمع میکنم. یاران گفتند: ای رسول خدا، لازم نیست شما به زحمت بیفتید ما این کار را میکنیم. فرمود: میدانم، اما خداوند دوست ندارد بنده با جمعی باشد و مانند آنها نباشد. آنگاه برخاست و به جمعآوری هیزم پرداخت.» (1) در عصر پیامبر، گروهی همسفر شدند، پس از بازگشت از سفر، خدمت آن حضرت عرض کردند: ای رسول خدا، در این سفر مردی بهتر از فلانی ندیدیم. او روزها روزه میگرفت و چون به منزلی فرود میآمدیم به نماز میایستاد و همچنان سرگرم عبادت بود تا کوچ کنیم!
پیامبر فرمود: پس چه کسی کارهای او را انجام میداد و اسباب آسایشش را فراهم میساخت؟ پاسخ دادند: ما حوائج او را تأمین میکردیم. در این حال پیغمبر فرمود: «در این صورت همه شما بر او برتری دارید»؛
(کلّکم أفضل مِنْهُ) (2)
هرچند در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله شیوه خدمات به صورت کنونی نبود و همه باید کار میکردند تا امور سفر سامان گیرد و آب و غذا و دیگر لوازم فراهم
1- مکارم الاخلاق، ص 288
2- مستدرک الوسائل، ج 8، ص 260؛ سفینة البحار، ماده «سفر».