- جایگاه تزکیه و اخلاق 4
- ضعفهای اخلاقی و عملی 7
- مسؤولیت سنگین اخلاقی ما 8
- اشاره 11
- بخش اول: مقدمات سفر 11
- توجه به عظمت حج 11
- الف- تجرید قلب: 13
- تجرید قلب و خلوص نیت 13
- ب: خلوص نیت 14
- انقطاع و هجرت الی اللَّه 15
- اشاره 15
- در میعادگاه عشق 17
- اصناف حج گزاران 19
- آموزش احکام و مناسک 20
- اشاره 20
- وظایف امروز ما و زائران 23
- گستردگی مسائل و اسرار حج 23
- نماز و سایر احکام 24
- اشاره 25
- اصلاح مال و مسائل حقوقی 25
- مسائل حقوقی مردم 27
- تأمین هزینه زندگی 28
- مسائل اخلاقی 28
- وصیت 29
- تهذیب نفس و آمادگی روحی 30
- رهنمود امامان علیهم السلام 31
- انتخاب همسفر مناسب 33
- لوازم سفر و توشه حلال 35
- اشاره 35
- تذکر ضروری 36
- ره توشه تقوا 37
- تودیع و بدرقه مسافر 38
- غسل: 40
- آغاز سفر: 40
- بخش دوم: آداب و اخلاق در سفر 40
- صدقه 43
- مراقبت اخلاقی در جمع میهمانان خدا 45
- اشاره 45
- امنیت اخلاقی در حرم 47
- امنیت ناموسی 50
- توصیه به بانوان: 51
- بردباری در مشقتهای سفر 52
- اخلاق و آداب مصاحبت 54
- اشاره 54
- طرح دوستی افکندن 55
- حسن معاشرت 56
- حسن خلق 58
- اخلاق سفر در کلام لقمان 59
- تحمل ناسازگاریها 60
- آزار نرساندن به دیگران 62
- عفو و گذشت 64
- مروت و جوانمردی 65
- کمک به همسفران 66
- کار کردن در سفر 68
- پاداش خدمه و پرستاران 70
- توصیه و تذکر به خدمه 71
- همراهی با همسفران 72
- خضوع و تواضع 75
- پرهیز از عُجب و غرور 78
- اشاره 80
- آداب سخن و سکوت 80
- مراقبت زبان در معاشرت 83
- سخن گفتن با دیگران 84
- مکان نشستن 86
- اشاره 86
- آداب مجلس و اخلاق مجالست 86
- احترام به شخصیت دیگران 87
- مزاح و تبسم 89
- توسعه مجلس 91
- امانت مجلس 92
- فقه معیشت در سفر 93
- دو تذکر مهم: 96
- حفظ هزینه سفر 97
- همگون بودن معیشت 98
- غذا خوردن گروهی 99
- رعایت بهداشت 100
- رفتار با دیگر زائران 102
- بخش سوم: اخلاق و آداب در حرمین 102
- اشاره 102
- شیعه باید اسوه حسنه باشد 104
- پاسداری کرامت شیعه 110
- خط مشی اصولی شیعه 110
- اشاره 111
- آداب و وظایف در حرمین 111
- آداب مسجدالحرام 112
- وظایف زائر 115
- خالی کردن مطاف برای دیگران 117
- استلام حجر 118
- حضور جدی در نماز جماعت 119
- تفکیک نماز از زیارت 120
- نکاتی درباره نماز 121
- تذکراتی درباره مسجد النبی و مسجد الحرام 122
- تذکراتی در بقیع 124
- در بازار و خیابان 125
- رعایت مقررات 127
- عمره مفرده 127
- بخش چهارم: اغتنام فرصت، تودیع، ره آورد سفر 129
- اغتنام فرصتهای معنوی حج 129
- تمرین عطوفت و رأفت 133
- اشاره 133
- یک داستان آموزنده 135
- دعا و نیابت برای دیگران 137
- تودیع با حرمین: 138
- وداع با حرمین 138
- وداع با کعبه معظمه 138
- اشاره 138
- سوغات سفر 141
- اشاره 141
- هدیه حج: 142
- حاجی! از مهمانی خدا چه آوردی؟ 143
- آداب زمزم 143
- بازگشت به وطن 145
تواضع و خاکساری را تمرین کند و جامه خودبینی و غرور را بدرد و رفاه و راحت را پشت سر افکند و در توحید ذوب شود و با خلق، همسان گردد و این حالت روحانی را برای همیشه نگهدارد.
پرهیز از عُجب و غرور
یکی از آفات عبادت عُجب است، شیطان بدینوسیله میکوشد تا خودبینی را تلقین کند و حجگزار امکان دارد که گرفتار چنین آفتی شود و با پایان گرفتن اعمال و مناسک، حالت استکباری و خودبزرگ بینی در قالب عبادت! در نفس او پدید آید و تبعات ناشایست اخلاقی ببار آورد.
در پارهای موارد دیده شده که پس از بازگشت از عرفات و منا و رمی جمرات، چنین حالتی رخ نموده، تکبر و خشونت و ناسازگاری جای تواضع، عطوفت و مهر را گرفته است و در حین بازگشت به وطن و در فرودگاه جده، در مسائل جزئی جدال و مکابره درگرفته و داد و هوار فضا را پر کرده است گویی در این سفر انسانساز، زائر هیچ چیز کسب نکرده و تنها با کولهباری از سوغاتِ حجیم از مکه و مدینه بازگشته است.
چنین حالتی را باید در همان عجب و خودبینی ریشهیابی کرد که بیطاقتی و عصبی شدن نیز به آن کمک میکند. مواردی را که بدان اشاره شد، نگارنده طی سفرهای مکرر از برخی زائران دیدهام که خاطره تلخ آن هرگز از یادم نمیرود.
زائر باید سعی کند که اخلاق محمدی صلی الله علیه و آله از سفر حج به ارمغان آورد و ابلیس را به پای جمرات به خاک سپارد. جلسات آموزشی و ارشادی میتواند در این خصوص نقش مؤثر ایفا کند. همکاران روحانی باید در مسائل اخلاقی زائران تأکید بیشتری داشته باشند و به زائران توجه دهند که