آیین اخلاق در قرآن صفحه 101

بنابراین، ناگزیریم این اجماعی را که ممکن است فردی مسلمان، هم‌چون یک منبع مسلّط و مؤکّد تشریعی و تکیه‌گاه در امر قضا، بر آن اعتماد کند، روشنتر تعریف کنیم:

کلمه اجماع به‌طور کلّی، به (susnesnoC) «1»، (muinimo) ترجمه شده است که ترجمه ناقص و ناتمامی است. در حقیقت لازم می‌نماید که ما این اتّفاق‌نظر را به‌گونه‌ای فراگیر تصوّر کنیم که از نظریّه مفروضی نشأت گرفته باشد که مشتمل بر تمام افراد یک جامعه و یا بر همه جوامع اسلامی باشد، به‌طوری که نادان‌ترین افراد و غیر متخصّصان نیز در آن شرکت داشته باشند، همگام و همسان با دانشمندترین فرد جامعه! چنان‌که لازم نیست یک مجموعه منتخبی را به صورت هیئت دینی و یا جمعیّت عمومی در نظر بگیریم که اعضای آن برگزیدگان و یا افراد معیّنی باشند که زیر یک سقف برای بررسی برخی مسائل عقیدتی، اقتصادی و یا سیاسی جمع شده باشند، بنابراین اجماع به هیچ‌یک از این اجتماعات منظّم غربی در شکل و موضوع، شباهت ندارد (همه‌پرسی عمومی تلقّی نمی‌شود).

امّا از جهت موضوع؛ نقش اجماع از میان بردن مشکل تازه‌ای «2» است که در زمینه اخلاقی، فقهی و یا عبادی رخ داده است، بدون این‌که به مسائل زندگی هماهنگ و یا به مسائل نظری دینی توجّه داشته باشد.

امّا در زندگی مادّی؛ بدان جهت که هیچ نصّی ما را از ارتکاب خطایی که ممکن است در هر زمینه مشترک خطاپذیری به وجود آید، بازنمی‌دارد. امّا در مسئله اعتقادی؛ به این دلیل که با زندگی مادّی متفاوت است. حقیقت این است که احتمال اشتباه تمام امّت در یک موضوع دینی با زمینه عملی، امری است که شایسته است از الزام و وجوب به دور باشد، پس سزاوارتر آن است که این احتمال در مسائل مربوط به موضوع ایمان و اعتقاد دورتر باشد و نهایت امر این است که

__________________________________________________
(1)- کلمه‌ای لاتینی، به معنای؛ اتّفاق‌نظر در میان چندین نفر و یا چند گروه می‌باشد (مترجم عربی).
(2)- می‌گوییم «مشکل تازه»، به این خاطر که اگر مشکلی قبلا مطرح شده باشد، دو حالت دارد: یا در نهایت به اتّفاق‌نظر و یا به اختلاف انجامیده است. بنابراین، در حالت اتّفاق‌نظر، بررسی دوباره آن هرگز فایده‌ای نخواهد داشت، بلکه سزاوار است که جایی برای طرح نداشته باشد، نظیر موردی که یک مشکل به وسیله وحی مستقیم حل شده باشد! ولی در مورد اختلاف‌نظر، بدون تردید برای رسیدن به وحدت، طرح اجماع مفید خواهد بود، ولی هرگز یک اجماع مؤکّد و کوبنده و قاطعی را ایجاد نخواهد کرد، زیرا یک نظر- به پیروی از نظر اکثر دانشمندان علم اصول- با از بین رفتن صاحبان آن نظر از بین نمی‌رود و بدین ترتیب آن نظر پذیرش اجماعی نخواهد داشت.