آیین اخلاق در قرآن صفحه 103

در لفظ و عبارت آمده باشد یا منظور و ملحوظ شده باشد. افزون بر همه این‌ها در تاریخ تشریع اسلامی همان مسئله ثابت‌قدم باشد و به اسباب نزول، ناسخ و منسوخ- اگر دارد- احاطه داشته باشد. و بالاخره لازم است که در روح شریعت و هدف نهایی مورد نظر، از خلال تطبیقات مطلب با زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و صحابه ژرف‌نگر بوده و تعمّق نماید.

بنابراین، اجماع فراتر از آن است که تلفیقی از نگرش‌های حساب نشده، ذاتی و بی‌هدف و یا نتیجه ابزاری تقلیدی و یا این‌که برخاسته از روح منحرف و مغرضی باشد. به راستی که اجماع در نظر، وحدتی راسخ و یقینی جلوه می‌کند، یقینی که حقیقت همه چیز را بر تمام نفوس نورانی فرض می‌نماید.

ما باید بدانیم که چنان زمینه‌های ذاتی نگرش‌های شخصی ما را چقدر از هم جدا می‌سازد و ما غالبا می‌فهمیم که تا چه اندازه این استعدادهای ذاتی براساس جدایی و اختلاف عمل می‌کنند. از این‌رو اگر در چنین استعدادهای پراکنده، اتّفاق بیفتد که هر فردی تلاش عقلی خود را مستقل از هر تأثیر خارجی و به پیروی از روش خاصّ اندیشه خویش به کار ببندد؛ آن‌وقت است که این تلاش و کوشش به همان راه‌حلّی منتهی می‌شود که تلاش و کوشش دیگران نیز به همان منتهی شده است، امّا چنین چیزی اتّفاق نیفتاده است، مگر به خاطر این‌که این حل مسئله از خلال تمام وجدان‌ها با چنان وضوح و راستی که هیچ‌کدام خدشه‌بردار نیست، تبلور یافته است. «1»

بنابراین عصمت اجماعی که موضوع بحث ماست، در حقیقت چیزی نیست که منسوب به خود اندیشمندان و هم‌چنین به این یا آن نصّ خاص باشد، تا این‌که درستی و صحّت آن نص نپذیرفتنی نماید. یا در تأویل و تفسیرش اختلاف صورت پذیرد. آری، این عصمت در مراجعه به تمام وسائل مطمئن قرآنی و آثار صحیح نبوی به دست می‌آید که بررسی شده‌اند. و تمام احکامی که اندیشمندان، بنا می‌نهند، بر آن استوار است.