آیین اخلاق در قرآن صفحه 104

د- قیاس:

از زمانی که مکتب ظاهریه یا تفسیریه به ضرورت اکتفای بر سر منبع پیشین: (کتاب، سنّت، اجماع) معتقد شدند، مذاهب دیگر به استناد رفتاری که صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم داشتند و بنا به رأی و نظر اکثر تابعین به منبع و مصدر چهارم و آخرین مصدری معتقد شدند که بر آن نام قیاس «1» اطلاق شده است.

آیا لازم است که معتقد شویم این نظریه (یعنی پذیرش قیاس) باعث می‌شود که این نوع از قانون‌گذاری صفت استقلال عقلی را از دست بدهد؟ قبلا گذشت که ما این عمل را نسبت به حکم اجماع و نسبت به سنّت نبوی رد کردیم.

هرگز! زیرا این نوع استدلال به مقتضای تعریف آن، وجود حالتی را فرض می‌کند که ما بر آن حالت قیاس می‌کنیم و حالت جدید با مورد مقایسه همگون می‌باشد و بر آن اساس، حالت نمونه شایسته است که قبلا در قرآن یا حدیث و یا اجماع ذکر شده باشد، علاوه بر این طبیعت مشترک بین دو حالت یا علّت تشریع را بیان می‌کند، «2» و یا مشتمل بر علّت «3» است، و منظور از علّت، همان سببی است که به خاطر آن، حالت اوّل به وجود آمده است.

بنابراین، هرگاه این طبیعت مشترک در نصّ قرآن و سنّت تعیین شده باشد و یا اجماع آن را پذیرفته که علّت وجود حکم مورد اصلی است، دیگر هیچ جای اشکالی- حتّی از سوی مکتب ظاهریّه- نمی‌ماند که همین طبیعت مشترک را دلیل، بلکه شرط قطعی و کافی برای حکمی بدانیم که قبلا صادر شده است و نیز از این‌رو، هرجا که این علّت موجود باشد، اشکالی در تعمیم این حکم و تطبیق آن وجود نخواهد داشت.

امّا در آن حالتی که استخراج آن علّت یا علاقه سببیّت، جز با کوشش دقیقی- کم‌وبیش- در

__________________________________________________
(1)- درصدد بحث اصولی نیستیم تا حقیقت قیاس بر ما روشن شود، بلکه درصدد تحقیق کتاب «دستور الأخلاق» هستیم. از این‌رو خواننده گرامی را به برخی از منابع ارجاع می‌دهیم تا با حقیقت قیاس و تعریف و حجّیت آن و موافقان و مخالفان آشنا شود.

به اصول فقه شیخ محمّد رضا مظفّر: 2/ 164؛ اصول فقه مقارن سیّد محمّد تقی حکیم، ص 301، مبحث پنجم؛ المحصول رازی، ص 28، مراجعه کنید. [اجمالا قیاس فقهی همان تمثیل منطقی است که از نظر علمای منطق ارزش برهانی ندارد، زیرا به دلیل مشابهت، مثلا عصاره میوه با آب، حکم پاک‌کنندگی آب را در مورد عصاره میوه سرایت دادن به هیچ وجه پذیرفته نیست و برخلاف نصوص است- م.]

(2)- قیاس علّت.
(3)- قیاس مشابهت.