آیین اخلاق در قرآن صفحه 121

جز این‌که اگر این مطلب درست باشد که بگوییم هر نوع تلاش و کوشش ممکن است عادلانه، سودمند و در زمانی پسندیده باشد، در نتیجه بر قانونگذار منعی نخواهد بود که عوامل و اسباب مجوّز نظام خود را چند برابر کند. باوجود این، او در این حال هرگز به نقش اخلاقی بسنده نخواهد کرد، بلکه به این نقش چیزهای دیگری خواهد افزود که با آن تعارضی نداشته باشد. هر مربّی با مهارتی باید به این روش رو آورد تا تأثیرگذاری آموزش خود را تضمین نماید، و همچنان عوامل و اسباب این نسبت را- هرچه به تربیت نوآموزان مربوط باشد- خواهد افزود، امّا در صورتی که این حسّ اخلاقی تا حدودی محقّق گردد. به این ترتیب که به‌تدریج پاکیزه‌تر شود. در نهایت خودکفا خواهد شد و با این روش تدریجی برای ما روشن می‌گردد که قرآن در مسیر تعلیم اخلاقی خود حرکت کرده است. «1»

به این مطلب باید اشاره کنیم که نشانه مشخّص الزام اخلاقی از جنبه قانون‌گذاری همچنان تنگاتنگ در کنار آن، خود نشان دیگری است که به جنبه تطبیق ارتباط دارد. به عبارت دیگر، عمل اخلاقی هرگز در یک پدیده مادّی، بی‌شعور و یا بدون اراده و یا بدون قصد تحقّق پیدا نمی‌کند، بنابراین در همان حالی که قانونمندی به مادّه عمل و جنبه اکتسابی خشک آن بسنده می‌کند، جنبه اخلاقی را نیز از واقعیّت روح آن می‌طلبد. بلکه ما- بدون این‌که در جدل مشهور بین فقها در اطراف ضرورت مطلقه راجع به این‌که شخص باید وظیفه خویش را به خاطر وظیفه انجام دهد، موضع‌گیری کنیم- یک واقعیّت غیر قابل تردیدی را در اسلام می‌بینیم و آن این است که قداست یک وظیفه اقتضا می‌کند که دست‌کم در لحظه عمل راجع به آن فکر کنیم و ناگزیر ذهن ما باید در آن لحظه وضعی داشته باشد که در خلال عمل تنها از جنبه مادّی آن را تصوّر نکند، بلکه لازم است روی ماهیّت و طبیعت الزامی آن به‌خصوص، سرمایه‌گذاری نماید.

آری، بدون در نظر گرفتن این حقیقت، بیشتر اعمال- مطابق نصّ قانون- جسد بی‌روح و امری دنیوی بوده و ارزش اخلاقی نخواهد داشت. «2»

هم‌چنین می‌بینیم آنچه باعث امتیاز قانون قطعی و الزامی است، آزادگی، عقلانی بودن و ارزش ذاتی آن است و کوشش و تلاش اخلاقی، طبیعتی روحی در ذات خود دارد.

__________________________________________________
(1)- ر. ک: همین کتاب، فصل سوم، بخش خاتمه.
(2)- ر. ک: همین کتاب، فصل چهارم.