آیین اخلاق در قرآن صفحه 122

با این همه، شایسته است دوباره به سراغ ویژگی‌های قانون اخلاقی عمومی برویم که با سایر قوانین و شرایع مشترک است تا بتوانیم در شکل قرآنی خاصّ خود آن را ارائه دهیم. البتّه دیدیم که قرآن به این قانون به عنوان قانونی ضروری و فراگیر چگونه می‌نگرد، و باید بیفزاییم که پیامد این نظریه، آن نیست که مطلقا هیچ شرطی نداشته باشد. بنابراین (اگر شرایطی دارد)، این شروط چیست؟

ما سه شرط از آن شروط را می‌شناسیم: نخست، ناظر به طبیعت کلّی انسان است و دیگری ناظر به واقعیّت زندگی مادّی و سوّمی، ناظر به تدریجی بودن اعمال است.

الف- امکان عمل:

شاید بهتر باشد که بگوییم، ما اندیشه امکان مادّی برای عمل را هم‌چون شرط مؤکّدی می‌دانیم که در الزام اخلاقی باید باشد. بنابراین وجدان عمومی تنها نیست که به این حقیقت بدیهی اعتراف دارد و می‌گوید: پرواز از شتران خواستنی نیست، ولی همین مطلب به عینه در بسیاری از نصوص قرآنی آمده است، مانند این آیات: «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها»؛ «1» «وَ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها» «2» و «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها» «3»

شرایطی که در آیه آخر نازل شده است، به ما در مورد محدود ساختن معنای این امکان ناپذیری کمک می‌کند که به‌گونه‌ای ظاهر می‌شود که گویی با الزام سازگار نیست، زیرا در آیه پیش از آن، خدای سبحان می‌فرماید: «وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ» «4» اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر این عقیده‌اند که این آیه بر آنچه از افکار، تصمیمات، تمایلات، خطورات و تخیّلات و نظایر این‌ها در باطن آدمی پیدا می‌شود، قابل تطبیق است، با تمسّک ایشان به شمول این نصّ عام. از ابو هریره نقل شده است: وقتی که این آیه بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

__________________________________________________
(1)- طلاق (65) آیه 7: «خداوند هیچ‌کس را جز به اندازه توانایی که به آنها داده است، تکلیف نمی‌کند.»
(2)- انعام (6) آیه 152؛ مؤمنون (23)، آیه 62: «هیچ‌کس را جز به اندازه توانایی تکلیف نمی‌کنیم.»
(3)- بقره (2) آیه 286: «خداوند هیچ‌کس را جز به اندازه توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند.»
(4)- همان سوره، آیه 284: «اگر آنچه را در دل دارید، آشکار سازید و یا پنهان کنید، خداوند شما را مطابق آن محاسبه می‌کند.»