آیین اخلاق در قرآن صفحه 131

شود، «1» بنابراین دیگر در عالم هستی برای تحقّق اراده الهی چه می‌ماند؟

امّا استدلال دوم این دلیل نیز براساس خلط منطقی بین دو نوع از قضایا استوار است؛ یکی قائم به ذات و دیگری وابسته به غیر است؛ ایمان و عدم ایمان دو قضیه متناقض است، با این فرض که این دو قضیه تمام شرایط و صفات مورد نظر را دارند. «2» ولی ایمان فردی بر این‌که وی هرگز ایمان نخواهد آورد، رویدادی واقعی است نسبت به کسی که ایمان نمی‌آورد تا وقتی که او این احساس را در خود دارد و با تجربه مستقیم و شخصی از آن آگاه است.

وقتی که تمام اهداف اشاعره در این صحنه قرآنی نقش بر آب شده و باطل گردید، مباحث خود را متوجّه چیزهایی کردند که میدان بحث بیشتری داشته و بیشتر به عقل خالص تکیه دارد، و اینک آنهایند که می‌خواهند برای ما دلیل بیاورند که تکلیف به محال بیش از آنکه در شریعت الهی قاعده‌ای خصوصی باشد، از جهتی قاعده‌ای عمومی است.

مخالفان ایشان، یعنی معتزله در مقام دفاع از آزادی انسان، عمل انسان را پیش کشیده، می‌گویند: هرکس می‌تواند قدرت و توان خود را بیازماید؛ کاری را انجام دهد و یا خودداری کرده و انجام ندهد.

اشاعره بر این گفته معتزله اعتراض نموده و گفته‌اند: احتمالا این قدرت پیش از عمل بوده، درحالی‌که قدرت فعلی همراه عمل است، «3» از آن جهت که امکان ندارد این قدرت بر ضدّین تأثیرگذار باشد، مگر در پی هم.

بنابراین اگر قدرت به یکی از آنها مشغول شد، دیگری محال خواهد بود، البتّه تا وقتی که اوّلی در حال تحقّق است. پس کسی که مخالف امر الهی است و تمام کوشش خود را در جهت خلاف آن صرف می‌کند، او در این حال قدرت بر طاعت ندارد؛ یعنی در حینی که مشغول معصیت است.

ولی با این همه در همین لحظه او مکلّف است که تکلیف واجب خود را انجام دهد، به این ترتیب

__________________________________________________
(1)- یعنی اگر علم خدا دلیل فعل و یا عدم فعل انسان باشد، برای اراده خدا جایی باقی نمی‌ماند (و).
(2)- دانشمندان منطق، در تناقض بین دو قضیه، می‌گویند: باید دو افتراق و هشت اتّحاد وجود داشته باشد، دو قضیه در کم و کیف متفاوت باشند و در: موضوع، محمول، زمان، مکان، شرط، اضافه، جزء و کل و قوّه و فعل متّحد باشند و حتّی بعضی وحدت در مفعول، آلت و معدود را نیز بر این هشت وحدت افزوده‌اند (م).
(3)- این نظریّه، نظیر نظریه برگسون از آزادی است که مبتنی بر نداشتن قدرت بر آگاهی از عمل و دینامیکی بودن ذات فاعل است؟