آیین اخلاق در قرآن صفحه 132

تعدادی حالات استثنایی نادر اتّفاق می‌افتد- به این معنا که موضوع تکلیف در این موارد غیر قابل تحقّق می‌شود- که حدّ اقل مساوی با تعدادی حالات متساوی الطّرفین می‌گردد.

امّا کیست که در این گفتار، سفسطه و مغالطه خالصی را مشاهده نکند؟

واقع مطلب این است که هیچ‌کس امکان ندارد در تفسیر امری که متوجّه شخص عاصی است، چنین فکر کند که در همان حالی که نافرمانی و معصیت می‌کند، چون تکلیف دارد، باید اطاعت هم بکند. در این صورت معلوم شد که هدف اشاعره ملزم کردن طرف مخالف بر خودداری از مقاومت و برای تلاش خود جایگزین اخلاقی جستن است!

بنابراین؛ اگر آنها اصرار دارند که صفت محال را بر چنین عملی اطلاق نمایند، پس این مسئله چیزی جز یک مشکل بی‌ارزش و بی‌اعتبار نخواهد بود و اگر دو طرف مخالف درباره تعریف مسئله نظر موافقی ندارند، پس در خود وقایع و هم‌چنین درباره مبدئی که ما از آن دفاع می‌کنیم، اتّفاق‌نظر کامل دارند. «1»

ب- عمل آسان:

ما تا آنجا که توانستیم در زمینه تکلیف تمام آنچه را به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم در توانمان بود بررسی کردیم؛ با این همه، این بررسی را نباید تنها منحصر به اخلاق اسلامی دانست، بلکه می‌بایست آن را مشخصه مشترک بین تمام مذاهب اخلاقی معتدل و معقول دانست، به‌ویژه در مکتب‌های اخلاقی که تماما از وحی الهی سرچشمه گرفته است، از جهت بداهت این مطلب که عکس این نوع اخلاق با عدالت و حکمت الهی ناسازگار است. مضمون نصّی که گذشت این منظور را تأیید می‌کند، زیرا آن عبارت، برای ما این شرط را با شدّتی گسترده، در واقع مطرح می‌کند تا این حق را به ما بدهد که آن را چنین تفسیر کنیم؛ بیانگر قانونی است که ذات مقدّس خداوند خود را بر آن ملزم داشته و نسبت به همه مردم در تمام زمان‌ها صادق است.

اینک نصوصی را تقدیم می‌کنیم که بر نفی تمام محالات به‌طور مطلق قابل صدق است و بر محالات مربوط به اخلاق اسلامی، بسنده نمی‌کند؛ بلکه همچنان تمام تکلیف‌هایی را نفی