آیین اخلاق در قرآن صفحه 146

کافران در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از این حکمت والای قانون‌گذاری بی‌خبر بودند، از این‌رو اعتراض می‌نمودند و می‌گفتند: «لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً» «1» و همین آیه در ردّ اعتراض ایشان می‌فرماید: «کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ» «2» سپس در آیه دیگری تفسیر دومی را می‌خوانیم:

«لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی مُکْثٍ» «3»

عایشه طبق روایت بخاری این معنا را از آیه فوق دریافته بود که می‌گوید: «تا وقتی که مردم به اسلام رو آوردند، حلال و حرام نازل شد ... در صورتی که اگر در آغاز نازل می‌شد: میگساری نکنید! مردم می‌گفتند: ما هرگز شراب را ترک نمی‌کنیم» «4»

عمر بن عبد العزیز در زمان خودش به اهمیت این روش در زمینه سیاسی تأکید می‌کرد، به طوری که از وی نقل کرده‌اند که پسرش عبد الملک به وی گفت: «چرا شما امور را به اجرا درنمی‌آورید، به خدا سوگند من باکی ندارم که درباره حق، دیگ‌ها وسیله من و شما به جوش آید!»

عمر به وی گفت: «پسرم! عجله نکن که خداوند در قرآن دو مرتبه شراب را نکوهش کرد و بار سوم آن را حرام ساخت و من از آن بیم دارم که حق را یکجا بر مردم بار کنم و آنها یکجا همه را دفع کنند و از این بابت فتنه‌ای به پا شود.» «5»

ج- محدودیّت وظایف و تدریجی بودن آنها

همچنان می‌بینیم که الزام اخلاقی در قرآن کریم مشروط به دو شرط آمده است:

اول، نشاط در رسیدن به هدف؛ می‌بایست وظیفه اخلاقی به‌طور کلّی بر طبیعت انسان سهل و آسان باشد، به این معنی که در برابر اراده انسان تسلیم باشد.

دوم، این نشاط در واقع زندگی محسوس نیز امکان‌پذیر باشد، به عبارتی سروکار با آن ممکن

__________________________________________________
(1)- فرقان (25)/ آیه 32: «چرا قرآن یکجا بر او نازل نمی‌شود؟!»
(2)- همان سوره، آیه 32: «این به خاطر آن است که قلب تو را به وسیله آن محکم داریم.»
(3)- اسراء (17)/ آیه 106: «تا آن را با درنگ بر مردم بخوانی ..»
(4)- ر. ک: صحیح بخاری: 4/ 1910، حدیث 4707؛ المصنّف عبد الرزاق صنعانی: 3/ 252؛ حدیث 5943.
(5)- الموافقات ابو اسحاق شاطبی: 2/ 93؛ چاپ تجاریه، الامام جعفر بن محمد الصادق، عبد الحلیم جندی: ص 153.