آیین اخلاق در قرآن صفحه 155

3- تناقضات الزام‌

اشاره

حقیقت این است که ما در برابر نظریه الزام در برخورد با مجموعه‌ای از تناقضات عملی قرار داریم که هر اندیشه اخلاقی احساس می‌کند که در بین آنها سرگردان است و می‌بایست در مقابل آنها موضعی را- هرکدام که باشد- اتخاذ کند. از میان این تناقضات دو مورد مهم را یادآور می‌شویم.

اولا- وحدت و تنوع‌

حقیقتی که هیچ تردیدی ندارد این است که اگر اخلاق، یک علم است؛ پس باید مبتنی بر قوانین فراگیر و قطعی باشد، نه آنکه بر قضایای خاص و ممکن استوار گردد.

و از نظر درستی کمتر از مورد قبلی نیست که اگر اخلاق یک علم معیاری و حساب شده است و موضوعش تنظیم علاقه و نشاط انسانی است، پس باید در واقعیّت محسوس زندگی قابل دسترسی باشد و چون زندگی در جوهر ذاتش در تنوع و دگرگونی و نو به نو شدن است، پس بنابراین باید خود را در برابر پیآمدهای ذیل ببینیم:

یا این‌که نمونه رفتاری را که این علم به ما پیشنهاد می‌کند باید ثابت و فراگیر باشد، و یا قابل تنوع و تعدیل.

در فرض اول؛ همواره سروکار انسانیت با یک نمونه مشابهی از عمل با خودش خواهد بود و از نظر مکان به یک نقطه و از نظر زمان به یک لحظه محدود خواهد بود، دیری نخواهد پایید که حرکت هستی متوقف خواهد شد و ذات حیات از عالم محو می‌گردد، تا این‌که تفکر مجردی جای آن را گرفته و جز در عالم تخیّل، دانشمندی به نام دانشمند اخلاق «1» وجود نخواهد داشت.

و اگر ما برعکس چنین فرض کنیم که یک عمل با صفت یگانه بودن، قابل تصور در اندیشه عمومی نیست و تنها در برابر تأثیر زمان و اختلاف مکان تسلیم است، بنابراین هرگز فرصتی برای سخن گفتن از قاعده و یا قانون و یا علمی وجود نخواهد داشت. بنابراین تکلیف قاعده‌ای که از آغاز پیدایش سرانجام آن مرگ و نابودی است، چگونه خواهد بود؟ و حقیقت قانونی که جز به