آیین اخلاق در قرآن صفحه 158

مرد به ترسیم یک خط فاصل میان تفکّر اخلاق و تفکّر زندگی محسوس بسنده نکرد، بلکه بسیار دورتر از این‌ها رفته و افق دوری را مورد توجه قرار داد، زیرا به این مقدار اکتفا نکرد که مفهوم تکلیف و وظیفه را از هر نوع تجربه حسی و هر نوع رویداد مادی که ممکن است منطبق بر آن باشد، جدا کند، بلکه آن را از خاصیت ویژه‌اش؛ یعنی از ماده تکوینی خود که در این یا آن قاعده پدید می‌آید، نیز مجرد ساخت، و چیزی برای وظیفه اخلاقی جز همان صفت ظاهری و شکلی باقی نگذاشت، به این معنی که قانونی فراگیر و شایسته برای هر نوع اراده‌ای است، و این تعریف را برای وظیفه اخلاقی استنتاج کرد: «هر نوع رفتاری که ممکن است در قالب قاعده‌ای کلّی درآید، بدون این‌که در معرض نقد و یا تضعیف عقل بوده باشد» «1»

کانت، براساس اعتماد بی‌حساب بر این شکل مجرّد، اعتقاد داشت که می‌تواند علم «وظایف اخلاقی» (euqihtE eigolotno? eD al) را براساس گفته بنتام (mahtneB) یعنی: علم وظایف حسّی خاص. با تمام معنای عملی آن- استنباط نماید. توضیح این‌که با سنجیدن هر نوع سلوک رفتاری از بابت آنکه اخلاقی یا غیر اخلاقی است از طریق سنجش با این ترازوی منحصربه‌فرد، صلاحیتش برای این‌که قانونی فراگیر باشد، مشخص می‌گردد.

آیا قانونی از این قبیل ممکن است در مقام عمل تحقق یابد؟ و آیا اساس این بنا در ذات خود به حدی استوار است که آن را سرپا نگهدارد؟ توجه کنید! نسبت به آنچه که از نظر ما در مورد خطّ فکری کانت اهمیّت دارد، و ممکن است اجمالا بگوییم این است که این خط فکری در سه مرحله پیدا می‌شود:

الف- اثبات نخستین پدیده.

ب- تحلیلی که تا بالاترین درجه از شمول و عمومیت می‌رسد.

ج- هبوط و سقوطی که در وضع قوانین اساسی برای اخلاق انسانی مورد نظر است.

الف- در نظریه کانت، نقطه آغاز، منحصر در این پدیده محسوس است، که وجدان به‌طور مستقیم آن را مطرح می‌کند، به این معنی که ما در احکام اخلاقی خود به هیچ وجه نسبت به نتایج خوب و یا بد اعمالمان را نمی‌سنجیم، بلکه آنها را با یک قانون کلی می‌سنجیم که

.e ?esilasrevinu ert ?e ?etidrusba snas tuep emixam al tnod noitca etuoT

ر. ک. 40. p; itrap. R al ed tirG: tnak