آیین اخلاق در قرآن صفحه 159

صلاحیت دارد تا جدای از تمام نتایج خوب و بد بر همه افراد تطبیق شود، و این حقیقتی است که هیچ راهی برای ردّ و ایراد آن نیست.

بنابراین ما- به جای این‌که به عنوان یک اصل سنجش اخلاق از لذت بحث و گفتگو کنیم و از رنج و درد فرار کنیم- اعمال ارزشی را به قدری که بر ما سنگینی کند، نیکو شمرده و بها می‌دهیم.

و ما تا بالاترین حد نفوس قوی را اعجاب‌انگیز می‌دانیم که می‌دانند چگونه در برابر انواع فریبکاری‌ها مقاومت کنند و از تمام گردنه‌ها عبور نمایند و ما پیش از آنکه به خود این حق را بدهیم که پذیرای قاعده رفتار خاص احوال شخصی ما باشد، می‌دانیم که موظفیم همان قاعده را با قاعده‌ای مقایسه کنیم که از دیگران انتظار داریم: «هرچه را می‌خواهید دیگر مردمان با شما انجام دهند، شما نیز با ایشان همان رفتار را داشته باشید.» «1» و قرآن کریم نیز این مطلب را مورد تأکید قرار می‌دهد: «وَ لا تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِیهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ» «2»

و پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تا آنجا پیش می‌رود که این محبت به یکدیگر را برابر با شرط ایمان می‌شمارد: «کسی از شما ایمان ندارد، مگر این‌که برای برادر مسلمانش بپسندد آنچه را که برای خود می‌پسندد.» «3»

از همین مقایسه کامل با خودی خود در تمام اشکالش وجدان کلی انسانی اصل فراگیری وظیفه و تبادل و دو جانبی بودن خود را استخراج کرده است.

بنابراین کانت در آغاز، کاری جز این نکرده است که این قانون را تثبیت کرده و به عنوان یک واقعیت وجدانی پذیرفته است. باوجود این‌که وی نقص و ناتوانی این اقوال قدیمی را در مورد

__________________________________________________
(1)- انجیل متی، قسمت اصحاح هفتم: ص 12.
(2)- بقره (2) آیه 267: به سراغ قسمت‌های ناپاک نروید تا از آن انفاق کنید، درحالی‌که خود شما حاضر نیستید آنها را بپذیرید، مگر از روی اغماض و کراهت.
(3)- ر. ک: صحیح بخاری: 1/ 95، حدیث 12؛ نسائی: 8/ 115، عبارت «من الخیر- از کار نیک» را می‌افزاید. سنن ترمذی: 2634؛ محاسن برقی: 1/ 10؛ سنن دارمی: 2/ 307؛ سبل السّلام: 4/ 165؛ المجموع: 1/ 31 و 9/ 153؛ المحلی: 11/ 143، حدیث 2173؛ وسائل الشّیعه: 8/ 549؛ منیة المرید: ص 190؛ مسند ابو یعلی: 5/ 327؛ حدیث. 2950؛ البیان و التعریف:

2/ 398؛ مسند احمد: 3/ 278، حدیث 13995؛ شرح نووی بر صحیح مسلم: 2/ 16؛ سنن أبی ماجه: 1/ 286، حدیث 3976؛ تحفة لأحوذی: 7/ 184؛ بحار الأنوار مرحوم مجلسی: 27/ 89.