آیین اخلاق در قرآن صفحه 160

پیشنهاد یک قانون کامل اخلاقی «1» روشن ساخته، می‌بینیم که در آغاز، تمام نظام اخلاقی خود را بر همین طرز تفکر مبتنی ساخته است که الهام گرفته از همین آثار پیشینیان است.

در حقیقت کانت راجع به وضع قانون اساسی در مورد حکم مربوط به قوانین عقل محض، به حکم «ادراک عادی» تکیه می‌کند، یعنی قاعده‌ای که بدین شکل فراهم می‌کند: «وقتی کاری را می‌خواهی انجام دهی که ممکن است برطبق قانون طبیعتی که تو جزئی از آنی یک وظیفه قطعی باشد. از خود بپرس! آیا درخور توان اراده تو هست؟ باوجود این آیا به عنوان یک عمل ممکن آن را می‌پذیری؟

به عنوان مثال اضافه کرده، می‌گوید: «هریک از ما به خوبی می‌داند که اگر به خودش اجازه دهد، مخفیانه فریبکاری نماید، چنین چیزی باعث نمی‌شود که همه مردم چنان رفتاری داشته باشند و هرگاه کسی از ما با لاابالی‌گری تمام، به فکر سختگیری و تنگدستی دیگران باشد، به دنبال آن هرگز تمام مردم چنین موضعی نسبت به شدّت و تنگدستی وی نخواهند گرفت. «2»

ب- ولی این درخواست وادارکننده به یک عمل نمونه‌ای که نظیرش در تجربه‌ها پیدا نمی‌شود، از کجا می‌آید؟ بنیان‌گذار مکتب اصالت عمل [emsilamroF euqitarP] به این پرسش چنین پاسخ می‌دهد: «خواهد آمد که قانون اخلاقی به روش الگویی در شرایط مختلف به طور کلی بیانگر قانون تجربی است. بنابراین وی تنها در عالم ذهنی محض آنجا که استقلال اراده متجلی است با ما شریک است و بس، نه در نوعی استقلال از قانون طبیعی محسوس. و این چیزی جز جنبه منفی برای آزادی نیست، ولی چنین است، به خاطر این‌که این اراده خود قانونش را برای خود وضع می‌کند.

این قانون شایسته است که یک قانون عقلانی محض باشد، یعنی به‌گونه‌ای که تنها از تأثیر هر نوع زمینه تجربی، یا حدسی [noitiutni] و یا هر ماده دیگری آزاد نباشد، بلکه بر محدودسازی اراده به روش قبلی [iroirpA] نیز قادر باشد؛ توضیح این‌که عقل محض بدان جهت چنین است که جایگاه وی در کاربرد عملی مانند موقعیت آن در کاربرد نظریش می‌باشد:

«او تنها یک عقل است و برطبق اصول قبلی حکم می‌کند». «3»

__________________________________________________
(1)- ر. ک:

.153 .p srueom sed euqisyhpatem al ed tnem ?ednoF :tnaK

(2)- ر. ک.. 2 - 71. p, euqitarp. R al ed euqitirc: tnaK
(3)- ر. ک. 130. p, euqitarp. R al ed euqitirC: tnaK