آیین اخلاق در قرآن صفحه 169

عین‌حال یک مبدأ شخصی (انگیزه‌ای) است که اراده را به سمت فرمانبرداری هدایت می‌کند. «1»

نسبت به این نکته اخیر مایلیم که هیچ نوع دشواری و صعوبت را مطرح نسازیم، بلکه برعکس اعتراف کنیم که شکل محض برای قانون تمام توانایی را برای تأثیرگذاری در وجدان اخلاقی دارد، بنابراین انجام دادن شخص یک عمل واجب را به خاطر واجب بودن آن بدون توجه به خیر اخلاقی مورد نظرش، همان تعریف اراده خالص علی الاطلاق است.

و ما در آینده توضیح خواهیم داد «2» که مثل اعلا و برجسته‌ترین نمونه اخلاق قرآنی همین است، بنابراین شخص از پزشک مورد اعتمادش نمی‌پرسد که چرا این دستورها را می‌دهی، زیرا که پرسیدن در اینجا همان تردید و دودلی است، بنابراین آیا جریان در مورد آنچه مربوط به حکم، ارزشیابی و امر واجب- نه راجع به سلوک- از این قرار است؟ و آیا شکل خارجی برای قانون به‌طور عام می‌تواند نقش یک مبدأ قانون‌گذاری را برای خیر و شر ایفا کند؟

به راستی این عقیده که تنها تفکّر الزام به عنوان یک دلیل مثبت برای برترین راه سلوک بودن ما را کفایت می‌کند، برای ما عقیده وحشتناکی است؛ زیرا عقلی که دستور به تسلیم شدن در برابر قانونی را می‌دهد، چه‌بسا قانونی زور و ظالمانه باشد، چنین چیزی را نمی‌توان عقل نامید، زیرا پیشاپیش فرض نکرده است که این قانون باید با کاملترین الگو کاملا موافق باشد.

در این صورت کانت هر دو مرحله مختلف را با یکدیگر مخلوط کرده و برای وجدان اخلاقی با یک روش ارائه کرده است:

1- آن لحظه‌ای را که همواره فکر انسان در جریان وضع قانون است.

2- و آن لحظه‌ای را که در آن لحظه قانونی را که بالفعل وضع آن پایان گرفته، به اجرا در می‌آورد.

در یک کلمه، کانت بین «الزام» و «نیّت»، بین علم اخلاق [elarom aL] و بین رفتار اخلاقی [? etilarom al] خلط کرده است.

__________________________________________________
(1)- ر. ک. 79. p. tirC: tnaK
(2)- ر. ک: فصل چهارم، قسمت: 1- 2.