آیین اخلاق در قرآن صفحه 170

مرحله سوم‌

تکلیف واجب کلی عام!! را باید بپذیریم، ولی لازم است که بین درجات مختلف از عمومیّت آن را جدا کنیم، زیرا به قدر همه مفاهیمی که داشته است، کشش و گستردگی نیز دارد:

وظیفه پدری، مادری، همسری و فرزندی.

وظایف مربوط به سرپرستی، دوستی، هم‌وطنی و انسانی.

وظیفه عملی، فکری و وظیفه محبت به دیگران.

آیا می‌توانیم به عنوان یک قانون شرعی برای همه این عنوان‌ها یک نوع گستره، نسبت به همه افراد و در تمام موضوعات قائل شویم، به‌گونه‌ای که حدود مخصوص آن را از آن برداریم و سپس بر یکدیگر امتداد دهیم؟

و آیا ما چنین حقّی را داریم که با رئیسی بگوییم که با کسانی که بالاتر از او هستند، همان رفتاری را بکند که با زیردستش می‌کند؟ و از مردی بخواهیم که با تمام زنان دنیا همان رفتاری را داشته باشد که با همسر خودش دارد و به‌عکس؟

به راستی هر تکلیفی که از حدود مخصوص خودش تجاوز کند، از تکلیف بودنش می‌افتد، بلکه چه‌بسا یک جرم محسوب شود. بنابراین مسئله یک امر عمومی نسبی است، امکان ندارد گستره آن را محدود کرد، مگر به پیروی از طبیعت عناصر تکوینیش و با مقایسه نسبت به تمام شرایط مناسبی که دارد، و تقسیم و تعریف تکالیف و وظایف یک عمل جوهری برای یک دانشمند اخلاقی مهم است. بنابراین چگونه به این کار اقدام کنیم؟

آیا می‌توانیم از اول بدون هیچ کمک خارجی به یک حد نسبی از مطلق برسیم!

و چگونه می‌توانیم انواع رنگ‌های نقشی از نقوش و جریان تفصیلی هریک را که هنرمندی در آن نقش قرار داده، با اعتماد بر شکل و صورت تنها تعریف کنیم؟

چگونه برای یک دانشمندی که فقط در علم نحو تخصص دارد، از جهت این تخصصش میسر است که بتواند تمام دلایل لازم را برای معانی عمیق در گفتار و انواع سبک‌های سخن، برای ما بازگو کند؟

به راستی اگر ما بخواهیم اخلاق را به ریاضیات بلکه بیشتر از آن برگردانیم، چه‌بسا جریان عجیب و غیر قابل قبولی خواهد شد!!