آیین اخلاق در قرآن صفحه 171

و چون واقعا از محالات است که تمام نظریات حساب شده را از یک مبدأ واحدی استنباط کنیم، پس چگونه امیدواریم که از این طریق به پیروزی بزرگتری در علم سلوک و رفتار برسیم؟

بنابراین در حالتی که استنباط دقیق به دلیل محال بودنش در این شرایط ناتمام و ناقص ز است، می‌بینیم کانت می‌خواهد بین شکل و ماده- با وجود تفاوتی که در برتری دارند- به عنوان نوعی از تکلیف ارتباط تنگاتنگ برقرار کند، از سویی با این هدف که قوانین اخلاقی را پس از جداسازی از روابط دینی و یا متافیزیکی تجویز کند.

و از سوی دیگر بعضی از نظرات شخصی او را از نوع مدینه فاضله که فیلسوف آن را برترین نوع زندگی می‌شمارد، از او مشاهده می‌کنیم.

به راستی وجدان‌های مخلص زیادی ممکن است در مشاهده بالاترین الگوی اخلاقی در روش کانت هم‌سو باشند و این مطلبی است که ما مردود نمی‌دانیم، اما وقتی که برخی از جنبه‌های فرعی آن را در ارتباط با مبدأ اول می‌آزماییم، این مطلب برای ما روشن می‌شود که یا هیچ‌گونه ارتباط قطعی ندارند و یا این‌که توافق ناروا و نادرستی بین آنها وجود دارد.

اما آنجا که رابطه قطعی وجود ندارد، مثل آنجایی که دستور می‌دهد به انسانیّت دیگران احترام بگذاریم، چنان‌که به انسانیت خودمان احترام می‌گذاریم، که به لحاظ شخصیت انسانی این خود یک غایت و هدفی است.

البته امکان دارد که از خودمان بپرسیم: به چه دلیل عقل محض که خود سرور مستقل و مطلقی است، چنین ضرورتی را حس می‌کند که چیز دیگری را غیر از خودش محترم بشمارد؟

آیا این مطلب قابل قبول است که ما غایت و هدفی را تا وقتی که جزئی و مشخص نباشد، لحاظ کنیم؟ این یک طبیعت آمیخته و فراهم آمده از چیزی به علاوه اندیشه است که در اصل بیشتر از آنکه معقول باشد، محسوس است؟

معلوم می‌شود که این ملاحظه به‌طور کامل از اندیشه و روش فکری کانت به دور نمانده بود و چه‌بسا به همین دلیل وی اصل خودش را مقیّد ساخته است. آنجا که رفتار شخصی انسانیت را به لحاظ این‌که تنها مفهوم «عنایت» و توجه خاص باشد، خواسته است، که نباید بسنده کرد، بلکه درعین‌حال به دیگران نیز منطبق باشد، ولی این دقت با کمال تأسف در بیان علّت، دیری نمی‌پاید و به مجرد این‌که به تعیین حدود و مرزبندی وظیفه عملی می‌رسیم که از همین احترام