آیین اخلاق در قرآن صفحه 181

خاتمه [مفهوم منطقی و قانون عملی و هیچ‌کدام از مجموع مفاهیم و قوانین قادر مطلق نیستند که موضوع محسوسی فراهم آورند و یا نابود سازند]

در این صورت برای ما به‌طور کامل روشن شد که هر دو نظریه از حقیقت اخلاق جز یک جنبه را روشن نمی‌سازد و افزون بر این کاستی مشترک خود را در تعصّب و مخالفت با یکدیگر بیش از آنچه در جنبه مثبت خود مخفی دارند، پنهان نگه داشته‌اند.

و هم‌چنین برای فلسفه عملی همان چیزی پدید آمده که برای نظریه معرفت و نظریه مثالی و مکتب واقع‌گرایی و فلسفه عقلی تجربی و گروه‌های زیاد فلسفی دیگر، پدید آمده بود. اختلاف بین فلسفه‌ها چیزی نبود، مگر برای این‌که هرکدام از آنها به نظر خود، روی یک شرط لازم برای شناخت انسان تکیه می‌کند، با این ادّعا که تنها نظریّه او به این لحاظ شرط کافی و سبب کلی است، با این وجود که آن چیزی جز یک عنصر در بین عناصر فراوان دیگر نیست.

واقعیّت مطلب این است که نه مفهوم منطقی و نه قانون عملی و نه هیچ‌کدام از مجموع مفاهیم و قوانین مشهور قادر مطلق نیستند که موضوع محسوسی را که نقطه برخورد آنهاست، فراهم آورند و یا نابود سازند، ولی بی‌حساب می‌توانند از آن بگذرند، تمام این مطلب از سوئی، و از سوی دیگر هر موضوع واقعی کاملا اجنبی و غیر قابل تجسّم است تا وقتی که در اشکال عقلانی و قوانین آن قرار داده نشده باشد.

به عبارت دیگر، در صورتی که اصول اولیه و قوانین عمومی به‌طور مطلق آن سلامت و شایستگی را نداشته باشند که آنها را با واقعیّت تطبیق دهیم و در صورتی که این واقعیت هم شی‌ء زایدی در خود نداشته باشد و چیز تازه‌ای را عاید ما نکند، در آن صورت جهان به یک مرحله همگون مبهمی می‌رسد و بدون حیات و بدون تاریخ و ابعاد خواهد بود!

ولی در مقابل، اگر هیچ حقیقت اکتسابی و هیچ قانون ثابتی نمی‌بود، عقل از عقل بودن می‌افتاد، و وحدت اساسی خودش را از دست می‌داد و هیچ و پوچ می‌شد و هرگز کم‌ترین سیطره را بر طبیعت نمی‌داشت.

اما برعکس، از جنبه نگرش عملی، اگر لازم بود که جهان همواره از آغاز شروع تاکنون چنان باشد، هرگز پیشرفتی در آن میسر نبود و هرگز ساخت و ساز کاخ حقیقت به جایی نمی‌رسید.

آری این نگرش، همان برخورد اندیشه با موضوع، برخورد شکل با ماده، برخورد فرضیه با آزمایش است تا این‌که شراره معرفت واقعی مشتعل گردد.

و این است همان جایگاه اخلاقی ... نه یک هیئت صرف برای یک قاعده عمومی و نه یک