آیین اخلاق در قرآن صفحه 182

تحلیل دقیق از یک حالت خاص- بدون هیچ‌گونه ارتباطی با یکدیگر- که بتواند اراده ما را رهبری کند. بلکه- چنان‌که اندکی پیش گفتیم- ترکیب یک الگوی فراگیر (که از جایگاه بالا آمده) با واقعیت ثابتی است که وظیفه‌ای جز روشنگری و بیان ندارد تا این‌که دلیل مشخصی در وجدان ما پدید آید. بنابراین از بین آن الگوی برتر و واقعیت، و از میان مطلق و نسبی، وجدان انسان نشانه توحید را می‌یابد، لازم است که همچنان نزدیک ساختن بین این دو طرف را ادامه دهد، به این ترتیب که رابطه بین آنها را در شکل عملی که از تقارن ارزنده آنها به وجود آمده، استوار گرداند و این صفت مرکب را که در یک زمان واحدی تجسم می‌یابد، به شکل یک قانون ثابت ماندگار و یک نوآوری فنّی درآورد.

آیا این همان ادراک تکلیفی نیست که از مفاهیم قرآنی حاصل می‌شود؟ گوش دل به قرآن می‌سپاریم که می‌فرماید: «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» «1»، آیا در این آیه از وهله نخست یک خط فاصلی را مشاهده نمی‌کنیم که این هیئت را از انواع دیگر جدا می‌کند؟؟

این هیئت آن نیست که به پیروی از الهام لحظه‌ای بگوید: «هر کاری را که برای شما خوب جلوه کرد، انجام دهید».

و نیز این هیئت آن هیئت لازم قطعی اجباری نیست که هیچ استثنا و تعدیل نداشته باشد.

آری نه این است و نه آن، با این همه با هردوی آنها در امتداد عمیقی همراه و هم‌سو است.

با این سخنان جامع و روشن، قرآن کریم نظر ما را متوجه آسمان می‌کند و ما را بر پایه‌های محکمی از واقعیت استوار می‌سازد. و این‌چنین دو طرف سلسله را می‌بینیم که با صعود به سمت مثل اعلا و نجات فطرت و با فرود در برابر قانون و آزادی ذاتی، به هم رسیدند.

ولی آیا شما چنین چیزی را (در مکاتب دیگر) امکان‌پذیر می‌دانید؟! آیا امکان ندارد که این دو طرف مخالف از هم دور شوند؟ و آیا ممکن نیست برای یک فرد از همان لحظه‌ای که به صراحت وظیفه‌اش را نسبت به حالت مخصوصی درمی‌یابد، با انگیزه‌های تازه‌ای به چون‌وچرا برخیزد و بدین وسیله سلطه آن امر را نپذیرد؟

اما چنین چیزی در دین الهی هرگز اتفاق نمی‌افتد، چون وجدانی که مخاطب قرآن است، این وجدان تهی و ناپاک و وامانده و بی‌راهنما نیست که با آن حالت اولیه وجدان متفاوت است،