آیین اخلاق در قرآن صفحه 193

قانون را پاس بدارد و یا حرمت‌شکنی کند!

بنابراین؛ پس امکان و ضرورت دو صفتی هستند که هرکدام علی‌حده، فرصت مسئولیت و عدم فرصت آن را فراهم می‌آورند. درحالی‌که گزینه اول همان است که انسان استعدادش را متوجّه او ساخته است.

این تفاوتی را که موجود عاقل بر ضدّ موجودات بی‌بهره از عقل و خرد از جهت توانایی اخلاقیشان قرار می‌دهد، این مطلب را برای ما روشن می‌سازد که قرآن در این عبارت کوتاه ابراز داشته است:

«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولًا» «1» زیراکه این انسان حرمت مسئولیتش را از بین برده است. «2»

__________________________________________________
(1)- احزاب (33)/ آیه 72: ما امانت (تعهد، تکلیف، و ولایت الهیه) را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه داشتیم، اما آنها از حمل آن سرتافتند، امّا انسان (این اعجوبه عالم آفرینش جلو آمد و) آن را بر دوش کشید (ولی افسوس که) او بسیار ظالم و جهول بود.
(2)- این یکی از وجوهی است که اکثر مفسران معنای عبارت قرآن را بر آن حمل کرده‌اند، ولی فعل «حمل» در قرآن کریم کاربرد دوگانه‌ای دارد، گاهی به معنای قبول تکلیف آمده است، مانند این آیه: «ما حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ» نور (24) آیه 54: پیامبر مسئول اعمال خویش و شما نیز مسئول اعمال خود هستید. اما اگر از او اطاعت کنید، هدایت خواهید شد، و (در هر حال) بر پیامبر چیزی جز ابلاغ آشکار نیست. و این آیه «حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها». جمعه (62) آیه 5: کسانی که مکلف به تورات شدند، ولی حق آن را ادا نکردند ... و گاهی نیز به معنای بر دوش کشیدن خطا آمده است، مثل «یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وِزْراً» طه (20) آیه 100: در قیامت بار سنگینی (از گناه و مسئولیت) بر دوش خواهد کشید. و این آیه: «وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً» طه (20) آیه 111: و مأیوس (و زیانکار) است آنکه بار ستمی بر دوش دارد. و به استناد همین معنای دوگانه، واژه «حمل» برخی از مفسران بر معنای دوم حمل کرده‌اند. و معنای عبارت قرآنی در راستای همین مفهوم است؛ باوجود این‌که مخلوقات دیگری هستند که وظیفه خود را انجام می‌دهند و بدون هیچ مقاومتی در برابر قانون (طبیعی) تسلیمند: «قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ» فصّلت (41) آیه 11: آنها گفتند: ما از روی اطاعت و امتثال فرمان می‌آییم. به راستی انسانی که قانون اخلاقی را رعایت نکند، به حال خود واگذار خواهد شد. «کَلَّا لَمَّا یَقْضِ ما أَمَرَهُ» عبس (80) آیه 23: چنین نیست که او می‌پندارد، او هنوز آنچه را (خداوند) فرمان داده، اطاعت نکرده است. بنابراین این دستور به تمام انسان‌ها مربوط نمی‌شود، بلکه مربوط به کافران و تبهکاران است، و همین است معنای «لا ریب» که مورد قبول است، ولی علاوه بر این قیدی که بر مفهوم انسان تنها آن را فرض می‌کند که در آیه بدون تعیین آمده است، به‌طور دقیق تطبیق مقصود بین ضمیرها و اسمایی که مرجع ضمایر است، مشخص نیست؛ زیرا امانت‌های عرضه شده بر انسان و دیگر مخلوقات به‌طور قطع ذکر نشده است. از این‌رو لازم است که بدانچه در اندیشه توده مردم از امانت می‌آید، بسنده شود. همان‌طوری‌که لازم است به تفکر مجاز رو آوریم تا این‌که بتوانیم نوعی از التزام را در برابر قانون اثبات نماییم.