آیین اخلاق در قرآن صفحه 202

راستی وظیفه‌ای را که ما اکنون واجب می‌دانیم و یا سلطه انسانی آن را واجب می‌داند، برطبق قانون قرآنی وضعیت ما در این حال با هر سه زمینه مسئولیت در ارتباط است: یعنی ما هم مسئولیت اخلاقی و هم اجتماعی و هم دینی خواهیم داشت. حال آیا معنای این سخن آن است که این مراتب سه‌گانه مسئولیت از نظر حکم درهم ادغام شده و یا کلا همسان و موافقند؟ ... هرگز چنین نیست، بلکه هر نوعی از مسئولیتها همواره ویژگی‌ها و شرایط خاص خود را دارد. و تنها تفاوتشان از آن جهت نیست که مسئولیت اخلاقی فوریت دارد و با یک روش ثابت و پایدار است، درحالی‌که مسئولیت اجتماعی انجام وظیفه نمی‌شود، مگر در خلال مدت‌هایی که از نظر کم و زیاد این اوقات متفاوتند، و مسئولیت دینی جز در روز جزا به ظهور نمی‌رسد، و هم‌چنین هرگز این تفاوت تنها از آن جهت نیست که پاداش اخلاقی، مختص درون ماست، درحالی‌که پاداش اجتماعی در ارتباط با اجسام و اموال ما و حقوق مدنی ماست و تأثیری در شخص ما ندارد، مگر از طریق این رویدادهای خارجی. و اما پاداش الهی هم به روح و روان ما و هم با جسم ما هر دو به صورت کیفری سخت و یا پاداشی نیکو در زندگی جاودانه سروکار دارد .. تمام این‌ها که گفتیم تنها پاداش مسئولیت‌ها نیست، بلکه بیش از این‌هاست، به راستی شرایطی که در مسئولیت‌های اخلاقی و دینی ما موجود است از سویی، و از سوی دیگر مسئولیت اجتماعی‌مان در قانون‌گذاری اسلامی از امتداد و کشش زیاد برخوردار نیست.

اینک به بحث و بررسی شرایط مسئولیت اخلاقی و دینی می‌پردازیم که از نصوص قرآنی استفاده می‌شود، جز این‌که شایسته است تا ما نخست روی طبیعت گسترده و فراگیر مبدأ این نوع مسئولیت پافشاری کنیم که قرآن کریم آن را بر تمام مخلوقات برخوردار از عقل و خرد گسترش داده است، بدون این‌که فرقی بین عقل انسانی و عقل فوق انسانی قائل شود، بلکه بدون کمترین تفاوتی بین توده مردم و مردمان صالح، باید گوش جان به فرموده خدای سبحان بسپاریم: «إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً» «1» و این آیه: «فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ» «2» و «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ» «3» بدون تردید

__________________________________________________
(1)- مریم (19) آیه 93: تمام کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند، بنده اویند.
(2)- حجر (15) آیه‌های 92- 93: سوگند به پروردگارت که ما به‌طور قطع از همه آنها سؤال خواهیم کرد، از تمام کارهایی که انجام می‌دادند.
(3)- اعراف (7) آیه 6: از تمام کسانی که پیامبران به سوی ایشان فرستاده شدند، به‌طور قطع در روز قیامت سؤال می‌کنیم، (نه تنها از آنها سؤال می‌کنیم) از پیامبرانشان نیز می‌پرسیم.