آیین اخلاق در قرآن صفحه 204

ملکات و توانمندی‌هایمان استفاده کرده‌ایم و همه اموال طبیعی و موروثی و اکتسابی‌مان نیز به عمل می‌آید؛ «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا.» «1» و خدای تعالی می‌فرماید:

«ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» «2» و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم طرز تفکری را از این مسئله به ما می‌دهد و می‌فرماید: «روز قیامت هیچ بنده‌ای قدم از قدم برنمی‌دارد، مگر این‌که از عمرش سؤال می‌شود که در چه راهی گذراندی؟ و از عملش پرسیده می‌شود که چه کار کرده است؟ و از مال و ثروتش بازخواست می‌شود که از کجا به دست آوردی و در چه راهی صرف کردی؟ و از جسم و بدنش سوال می‌شود که در چه راهی فرسوده کردی؟» «3»

اگر بخواهیم فرموده پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را پی‌گیری کنیم، این صفت فراگیری و شمول در آن به صورت خلاصه آمده است و هرگز بهتر از این سخن معروف پیدا نخواهیم کرد که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در آن گفتارش هرکسی را از جهتی به پاسدار و پلیس یا مدیر مسئول نسبت به کارکنان خوبی که همراه او هستند، تشبیه کرده، می‌فرماید: «همه شما چوپان (دیده‌بان) و همه شما مسئول رعیت خود هستید، امام، چوپان، و مسئول رعیت خویش و مرد دیده‌بان اعضای خانواده و مسئول آنهاست، و زن در خانه شوهرش. چوپان و مسئول افراد زیر دستش و خدمتگزار، چوپان (پاسدار) مال مولای خویش و مسئول رعیت خود است.» «4».

__________________________________________________
(1)- اسراء (17) آیه 36: زیرا گوش و چشم و دل همه مسئولند.
(2)- تکاثر (102) آیه 8: سپس در آن روز (همه شما) از نعمت‌هایی که داشته‌اید، بازپرسی خواهید شد.
(3)- ر. ک: صحیح ترمذی: 4/ 612؛ حدیث 2417؛ سنن دارمی: 1/ 144، حدیث 537 و 539؛ المصنّف ابن ابی شیبه: 7/ 125، حدیث 34684؛ المعجم الأوسط: 7/ 307، حدیث 7576؛ المعجم الصّغیر: 2/ 49، حدیث 760، مسند ابی یعلی:

13/ 428، حدیث 7434؛ المعجم الکبیر: 10/ 8، حدیث 9772؛ تهذیب الکمال: 10/ 517؛ و حدیث چنین است: «سوگند به خدایی که جان من در اختیار اوست، روز قیامت بنده‌ای قدم از قدم برنمی‌دارد، مگر این‌که خدای تعالی از چهار چیز می‌پرسد: از عمرش که در چه راهی گذرانده، از جسمش در چه راهی فرسوده، از مالش از کجا آورده و در چه راهی صرف کرده و از محبت ما اهل بیت بازخواهی می‌کند.»، ر. ک. مجمع الزوائد: 10/ 346؛ المعجم الکبیر: 11/ 102، حدیث 11177؛ المعجم الأوسط: 9/ 156، حدیث 9406، بشارة المصطفی: 252؛ تفسیر نور الثّقلین: 4/ 402.

(4)- ر. ک: صحیح بخاری: 2/ 848، حدیث 2278 و ص 901، حدیث 2416 و ص 902، حدیث 2419 و 3/ 1010، حدیث 2600 و 5/ 1988، حدیث 4892 و ص 1996، حدیث 4904 و 6/ 2611، حدیث 6719؛ صحیح ابن حبان: 10/ 342، حدیث 4489؛ سنن ترمذی: 4/ 208، حدیث 1705؛ مجمع الزوائد: 5/ 207؛ منیة المرید شهید ثانی: 381؛ بحار الانوار:

72/ 38؛ تفسیر قرطبی: 5/ 258: صحیح مسلم: 3/ 1459، حدیث 29/ 18.