آیین اخلاق در قرآن صفحه 206

و «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی «1»

از همه این‌ها به وضوح این نتیجه را می‌گیریم که در ثواب و عقاب امکان هیچ‌گونه تغییر یا امتداد و یا اشتراک و یا اشتباه وجود ندارد، حتی بین پدران و پسران؛ در صورتی که پدران و نیاکان ما الگویی از الگوهایی را به ما القا کرده‌اند و عاداتی را که ما از آنها آموخته‌ایم. و هرگاه ما مسئول روشی باشیم که این آموخته موروثی را از آن طریق به کار بسته‌ایم، باید به‌طور مطلق به همراه ایشان تمام بار گناه عمل آنها را نیز به دوش بکشیم: «تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما کَسَبَتْ وَ لَکُمْ ما کَسَبْتُمْ وَ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ» «2»

و این‌چنین با کشیدن قلم، دشواری خطای اصلی، محو می‌گردد. بنابراین قرآن تنها این مطلب را رد نمی‌کند که خطاهای انسان نخستین را بر همه مردم تقسیم می‌کند، بلکه این خطا در قرآن کریم در پوشش این صفت دنیوی مطرح نیست، به‌طوری‌که اختصاصا دیانت مسیحی چنین عقیده‌ای را دارد. زیراکه حضرت آدم به خاطر خبث طینت و یا نیّت بدش مرتکب آن خطا نشد. و این نیز کفایت نمی‌کند که بگویند به خاطر تحریک شدید وی مرتکب شد، بلکه به پیروی از قرآن باید اضافه کنیم که این وادار ساختن و تحریک بر عمل در ذات خود طبیعت مادی نداشت، زیراکه نخستین جدّ ما را سخنان دشمنی فریب داد که برای اثبات سخنانش سوگند یاد کرد. «3» و او پنداشت که خیرخواه اوست از روی سادگی، چه‌بسا در حین خوردن میوه ممنوعه و

__________________________________________________
(1)- نجم (53) آیه 39: که برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست.
(2)- بقره (2) آیه‌های 134- 141: آنها امّتی بودند که درگذشتند، و اعمالشان مربوط به خودشان است، و اعمال شما نیز مربوط به خود شماست، و شما هرگز مسئول اعمال آنها نخواهید بود.
(3)- از مطالب شایان ذکر این است که ما معتقدیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و امام علیه السّلام معصومند، به این معنی که پیامبر منزّه از گناهان کبیره و صغیره و از خطا و نسیان است، بلکه از آنچه با جوانمردی منافات دارد و از هر عملی که عرفا زشت و ناپسند باشد، مبراست. پناه به خدا اگر عصمت نداشته باشند. اگر ما در هر حال احتمال خطا و نسیان بدهیم، در آن صورت هیچ‌یک از گفتار و رفتار آنها برای ما حجت نخواهد بود و ما الزامی به پیروی از آنان نخواهیم داشت، و این خود هدف بعثت انبیا را نقش بر آب می‌کند. درحالی‌که تمام دانشمندان شیعه امامیه به عصمت انبیاء اجماع دارند و انبیاء علیهم السّلام را از خطا و نسیان منزه می‌دانند. و هرچه از ظاهر برخی از اخبار خلاف این عقیده تصوّر می‌شود، قابل تأویل است؛ به‌طور مثال چنین توجیه می‌کنند: اوّلا، آدم و حواء علیهما السّلام پیش از آن کسی را ندیده بودند که به دروغ بر خدا سوگند بخورد. ثانیا، این رویداد پیش از رسیدن حضرت آدم علیه السّلام به نبوت بوده است، و از طرفی این گناه کبیره نبوده است و گناهان صغیره بخشوده است (شاید در آن-