آیین اخلاق در قرآن صفحه 222

یافته است و عمل شفاعت‌کننده در این مسئله مهم آن است که صفات و کارهای نیک و شایسته‌ای را اعلان می‌کند که بدی‌های مؤمنان را تبدیل به حسنات می‌کند و باعث بخشش و عفو از ایشان و یا استحقاق اجر و پاداش آنها می‌گردد. «1»

و این‌چنین است که می‌بینیم، شفاعت به این معنی، شرافت دوگانه‌ای را به دفاع‌کننده (شفیع) و دفاع شده (مشفوع له) ارزانی می‌دارد. ولی هیهات که این قضیه همیشه سودمند باشد. توضیح این‌که احادیث شفاعت، خود برای ما حالاتی را یادآور می‌شود که شفاعت‌کننده در آن موارد راجع به صحت وقایع نقل شده، اشتباه کرده است و در آن صورت دفاع از بین می‌رود و به صرف اطّلاع از حقیقت از تلاش در دفاع خودداری می‌کند.

این آن چیزی است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درباره خودش فرموده است که در آن روز چگونه از خداوند درخواست بخشش از مردمانی هم‌چون اصحابش را می‌کند که در خلال زندگانی‌اش در دنیا می‌شناسد، و به او گفته می‌شود: «تو نمی‌دانی که آنها پس از تو چه کردند! آن‌گاه می‌گوید:

1) شفاعت عام، که در آنها مردم به سوی انبیاء علیهم السّلام یکی پس از دیگری می‌شتابند تا این‌که خداوند نسبت به موضعی که دارند، آنها را راحت و آسوده می‌کند.

2) شفاعت در مورد باز شدن در بهشت به روی اهل بهشت،

3) شفاعت در وارد شدن کسانی بدون حساب به بهشت،

4) شفاعت در بیرون ساختن افرادی از موحّدان از آتش دوزخ،

5) شفاعت در مورد تخفیف عذاب از برخی دوزخیان.

و دو نوع دیگر از شفاعت می‌ماند که بسیاری از مردم نقل می‌کنند:

الف- شفاعت درباره مردمانی که مستحق دوزخند، شفاعت می‌شوند که وارد دوزخ نگردند. و من تاکنون در هیچ حدیثی به این نوع از شفاعت برخورد نکرده‌ام، درحالی‌که بیشتر احادیث صراحت دارد که شفاعت راجع به موحدان صاحب گناهان کبیره تنها پس از ورود به آتش دوزخ است و اما کسانی را که پیش از ورود به دوزخ شفاعت کنند تا وارد آتش نگردند، در هیچ نصّی ندیده‌ام!

ب- شفاعت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای گروهی از مؤمنان جهت فزونی ثواب و بالا رفتن درجات را به دعای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای ابی سلمه استدلال می‌کنند که عرض می‌کند: «خداوندا، ابو سلمه را بیامرز! و درجات او را در میان هدایت‌یافتگان بالا ببر!» ر. ک: السیرة النبویه ابن هشام: 2/ 59، چاپ دار الإحیاء بیروت؛ تهذیب سنن ابی داوود، باب شفاعت، حدیث 4730.