آیین اخلاق در قرآن صفحه 224

اساس توسّلات. و هرگاه ما بذل تلاش و کوششی دوچندان کنیم و درخواست‌ها و امیدهای بیشتری به کار ببریم، نسبت به کسانی که دوست داریم و یا به آنها عطف توجه بیشتری بنماییم، این کار خوبی نخواهد بود، البته این وظیفه ما است، ولی آن، راهی نیست که بتوانیم آنها را نجات دهیم. و چون کوشش ما به نهایت برسد و دعاهای ما مستجاب گردد، این بدان خاطر است که آنان به خاطر پیروی از قوانین الهی، استحقاق رضای پروردگار را دارند. و دعای ما جز فرصتی نخواهد بود که اراده مقدسی در آن تجلّی می‌یابد که تا آن لحظه پوشیده بوده است.

در هیچ جای قرآن اجر و ثواب عاریه و یا زروزیور مردود و یا عنوانی براساس تهی بودن باطن نداریم، بنابراین اجر و ثوابی در کار نیست، مگر آن چیزی که میوه رسیده‌ای برای موضع مرتبط ما در برابر قانون الهی باشد.

با این همه ما فراموش نمی‌کنیم که این موضع بیش از آنکه به کمیّت مربوط باشد، به کیفیت وابسته است. خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ» «1»، و چون ارزش این کیفیت به هزاران شرط وابسته است، بنابراین عمل باطنی به خصوص آن عملی است که به بالاترین مراتبش می‌رسد، از این‌رو پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درحالی‌که به قلبش اشاره می‌کرد، فرمود: «تقوا اینجا است». «2»، و به این خاطر است که ما پیش از آنکه کار مشخصی انجام گیرد، نمی‌توانیم بگوییم این ویژگی را دارد که خطای معینی را جبران می‌کند، زیراکه ما نمی‌توانیم در نظام معیارها و مقیاس‌هایی که خدای سبحان بدان وسیله دل‌ها را می‌سنجد، دخل و تصرفی بکنیم. پس ما عاجزیم از این‌که درباره مردم حکم کنیم، به همان روشی که خدای متعال بدان روش بر مردم حکم خواهد کرد، ناتوانیم از این‌که درباره خودمان نیز حکم کنیم: «فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی «3»

__________________________________________________
(1)- مائده (5) آیه 100: (بگو ای پیامبر!) هیچ‌گاه ناپاک و پاک یکسان نخواهد بود. اگرچه فزونی ناپاک و کثرت آلوده‌ها تو را به شگفتی فروبرد.
(2)- ر. ک: صحیح مسلم: 4/ 1986، حدیث 2564؛ مکارم الأخلاق طبرسی، ص 469؛ جامع العلوم و الحکم: 1/ 325؛ الجرح و التّعدیل: 9/ 375، حدیث 1737؛ بحار الأنوار: 70/ 199، مجمع الزوائد: 1/ 52 و 4/ 172؛ سنن کبرای بیهقی: 8/ 249:

مسند احمد: 2/ 277، حدیث 7713 و 8707؛ شعب الإیمان: 5/ 281، حدیث 6660؛ فتح الباری: 10/ 483؛ الدّیباج:

5/ 508، حدیث 2564. و در بعضی از منابع آمده است: (سه مرتبه به سینه‌اش اشاره کرد.)

(3)- نجم (53) آیه 32: پس خودستایی نکنید، (و از پاک بودن خود سخن مگویید، چرا که) او پرهیزگاران را بهتر می‌شناسد.