آیین اخلاق در قرآن صفحه 225

جز این‌که ناآگاهی ما به تفصیل احوال نمی‌تواند، گسترش یابد، به مبدأی که از رفتار فردی تنها وسیله‌ای را برای سنجش اخلاقی و آنچه از انواع پاداش در پی دارد، فراهم می‌آورد، خدای سبحان می‌فرماید: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی «1»

نباید کسی بگوید که ما با این روش کرامت الهی را به‌طور قاطع تنظیم می‌کنیم، زیراکه ما نیستیم که این کار را می‌کنیم، بلکه قرآن است که این را می‌گوید، آن‌گاه که بین دو نوع از فضل و کرم الهی را جدا می‌کند: یکی را عام و دیگری را محدود معرفی می‌کند. و موقعی که قرآن از نوع اول سخن می‌گوید، به صورت فعل ماضی به کار می‌برد: «وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ» «2» به راستی که این نوع از لطف و کرم الهی تمام اشیاء را در دنیا شامل است و از این‌رو است که تمام مردم به یک اندازه از آن برخوردارند؛ خوبان از مردم و بدانشان. این لطف عمومی تابع نظام هستی است و آن شرط مسئولیت است و به مقتضای آن، انسان از دو جنبه اخلاقی و مادی مالک وسایل لازم برای فهم شریعت و قانون و تسلیم در برابر آن است.

ولی قرآن موقعی که از نوع دوم فضل و کرم الهی سخن می‌گوید، به آینده محوّل می‌سازد:

«فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیاتِنا یُؤْمِنُونَ» «3»، زیراکه آن تابع نظام ارزش‌هاست و آن بهای مسئولیت است، بنابراین سزاوار است تا برای افرادی که وظایف و تکالیف خود را با اخلاص رعایت می‌کنند، تضمین شود و این یک امر طبیعی است. و بر این اصل حکمت مشهور قرآنی تکیه می‌کند: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ» «4»

ب- اساس قانونی‌

این شرط دوم مسئولیت است، قرآن کریم به ما اعلام می‌کند که هیچ کسی را هرگز به خاطر اعمالش بازخواست نمی‌کنند، مگر این‌که قبلا احکام آنها را دانسته باشد.

__________________________________________________
(1)- نجم (53) آیه 39: که برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست.
(2)- اعراف (7) آیه 156: اما رحمت من همه چیز را دربر گرفته است.
(3)- اعراف (7) آیه 156: من به زودی رحمتم را برای (کسانی که سه کار را انجام می‌دهند) می‌نویسم، آنها که تقوا پیشه می‌کنند، و آنها که زکات می‌پردازند و آنها که به آیات ما ایمان می‌آورند.
(4)- حجرات (49) آیه 13: گرامی‌ترین شما نزد خداوند باتقواترین شما است.