آیین اخلاق در قرآن صفحه 226

این اعلام قرآن از دو طریق: داخلی و خارجی می‌رسد، بنابراین قوانین اخلاقی در بیشترین اشکالش به نحوی در وجود خودمان ثبت شده است، ولی ما نمی‌توانیم حقیقت آنها را درک کنیم، مگر این‌که تمام توانمندی‌ها و ملکات فطریمان را به کار بگیریم، در آن صورت ما از عقلمان راهنمایی می‌گیریم و قلبمان را در باطن به کمک می‌گیریم و یا از غرایز خوبمان پیروی می‌کنیم. و چون شناخت این قانون در توان هر انسانی با وجود تفاوت افراد است، پس این شناخت به‌طور قطع برای تاکید مسئولیت ما نسبت به خودمان اکتفا می‌کند. و بیشتر مکاتب اسلامی، اختلافی در این مورد ندارند که در اینجا نوعی از مسئولیت فراگیری وجود دارد که قائم بر این تکلیف فطری است، بنابراین آیا این موضوع برای اثبات مسئولیتمان در پیشگاه خدای تعالی نیز کفایت می‌کند؟ در اینجا مکاتب مختلف اختلاف‌نظر دارند، معتزله بر این عقیده‌اند و بدون استثناء آن را قبول دارند، درحالی‌که ماتریدیّه «1» به صورت جزئی (در مواردی که به وظایف اولیّه مربوط می‌شود) موافقند، بیشترین مکاتب اهل سنت به‌طور مطلق آن را قبول ندارند.

می‌گویند: ما در پیشگاه خدا مسئول نیستیم، حتّی نسبت به وظایف اصلی‌مان مگر زمانی که خداوند وظایف‌مان را به‌گونه‌ای خاص و به صورت مثبت اعلام نماید. و این اندیشمندان به ظاهر قران تمسک می‌جویند که می‌فرماید: «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُمْ ما یَتَّقُونَ» «2»، «وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا» «3» «وَ ما کانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُری حَتَّی یَبْعَثَ فِی أُمِّها رَسُولًا یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِنا» «4»

و به یقین این مطلب مفید است که ما راجع به وسایل و اسباب گفتگو کنیم، در این مورد که قرآن کریم این شرایط مفید را قرار می‌دهد، پس چرا بدون هیچ قید و شرطی بر خود لازم و

__________________________________________________
(1)- ماتریدیه، پیروان محمد بن محمد بن محمود ماتریدی از متکلمان بزرگ قرن 4 (متوفّای 333 ه) در فقه پیرو ابو حنیفه، ولی در کلام پیرو اشعری است. ابن اثیر درباره او می‌گوید: «این از عجایب است که کسی هم حنفی و هم اشعری باشد» فرهنگ فرق اسلامی از دکتر محمد جواد مشکور، ص 379- 381. (به اختصار)- م.
(2)- توبه (9) آیه 115: چنین نبوده که خداوند گروهی را پس از هدایت گمراه سازد، تا این‌که آنچه را که باید از آن بپرهیزند، برای آنها تبیین کند.
(3)- اسراء (17) آیه 15: و ما (هیچ شخص و قومی را) مجازات نخواهیم کرد، مگر آنکه پیغمبری مبعوث کرده باشیم.
(4)- قصص (28) آیه 59: و پروردگار تو هرگز شهرها و آبادی‌ها را هلاک نمی‌کرد، تا این‌که در کانون و مرکز آنها پیامبری بفرستد که آیات ما را بر آنان بخواند.