آیین اخلاق در قرآن صفحه 232

قانونی منتشر و در بین جمع معیّنی معلوم باشد، برای اثبات مسئولیت تمام کسانی که در آن ناحیه زندگی می‌کنند، علی‌رغم ناآگاهی برخی از افراد، کافی است؟ ...

حقیقت مطلب این است که فقها از دیرباز این اصل را مقید ساخته‌اند، چون از جهتی به‌جز کسانی که مسلمان به دنیا آمده‌اند، بر دیگران تطبیق نمی‌کند؛ آن کسانی که در بین جامعه با واجبات دینی سروکار دارند، (به این معنی که افراد تازه مسلمان در ناآگاهی از قانون معذورند).

ولی از جهت دیگر جز بر قوانین عمومی که به صورت عام و به‌طور کلی واضح و روشن است- نه به‌طور تفصیل که افراد غیر متخصص آن را درک نکنند.

با عنایت به این‌که تمام مراقبت‌ها جز احتمال زیاد و قرینه‌ای قومی، بر ناآگاهی تمام افراد، بدون این‌که باعث یقین ما گردد، چیز دیگری را عاید ما نمی‌کند و همچنان این سؤال برای ما باقی می‌ماند: مسئولیّت افراد ناآگاه از تکلیف خود در حالت خاصّی به کدام اصل از اصول عدالت استوار است، حتّی اگر تمام مردم در جای خودش با آن تکلیف آشنا باشند؟

تردیدی نیست که برخی از امور قطعی و لازم نسبت به من، آن است که دلم را نورانی کنم و هرکدام از وظایفم را که نمی‌دانم، بپرسم و بیاموزم. و حتمی هم نیست که برای این منظور با یک مشکل خاصی روبرو شوم، ولی یک حالت‌هایی وجود دارد که با کمال صداقت اعتراف می‌کنم که در آن حالات کاری، که خودم را پای‌بند و یا مخالف آن ببینم، چیزی نیست جز یک عمل فطری طبیعی که از هیچ تحریم و یا تکلیفی نشأت نگرفته است؛ و این مورد به استثنای حالت ناآگاهی ارادی خطاکار است، که یک آدم فاسق اقدام می‌کند، و ارسطو از این سخن می‌گوید. «1»

چگونه ممکن است که من در این شرایط بدون این‌که خودم بدانم مسئول باشم؟ و چگونه ممکن است بدون این‌که آگاهی وجدان من مسئولیّت مرا برانگیزد، من مسئول باشم؟