آیین اخلاق در قرآن صفحه 234

یاد آوردن آن، در وقتی که پی‌گیری کنم، وجود دارد، ولی من در حال حاضر به خاطر نمی‌آورم، بلکه به مجرد وجود آن نیز ممکن است آن را درنیابم، چه این فراموشی تنها یک فراموشی سطحی و عارضی باشد یا فراموشی عمیق و همیشگی؛ از نوع یک بیماری یا فراموشی معمولی و عادی. زیراکه موقعیت من، آمادگی دائمی برای خودداری از عمل مخالف و یا موضع فعّالی بود که به مجرد یادآوری قانون وسیله فردی از مردم عمل می‌کردم! بنابراین چگونه می‌توانم مسئول عملی باشم که در چنین شرایطی انجام گرفته است؟ وقتی که فراموشی یک فراموشی ظاهری و طبیعی باشد، فعل از روی اراده من صادر نشده است و از طرف من مربوط به خطا و گناه نمی‌شود، و آیا در منطق عدالت مطلقه که بر واقعیت اشیاء استوار است- نه بر تخمین و یا اعتبارات سود و منفعت- نیز پذیرفته است که من از چنین عملی، با ملاحظه جنبه قهری و ناخواسته آن، مسئول شمرده شوم؟ ... خداوند بالاتر از چنین ستمی است.

از اینجاست که می‌بینیم موقعی که قرآن کریم به وسیله این دعا با مؤمنان سخن می‌گوید:

«رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِینا» «1» پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درنگ نمی‌کند تا این پی‌نوشت مطمئن را به آن بیفزایند: «خداوند بفرماید که من چنان کردم!» «2»

ج- عنصر اصلی در عمل‌

تا اینجا از رابطه‌ای صحبت کردیم که فرد مسئول را با قانون مربوط می‌ساخت و دیدیم که مسئولیت از دیدگاه قرآن ممکن نیست که اثبات شود و یا مجاز گردد، مگر به شرط آنکه شریعت آن وظیفه را همگانی ساخته و آن را به هرکسی که مربوط است، معرفی کند، و هنگام عمل در نزد عقلش حاضر باشد.

ولی ما علاوه بر ارتباطمان با شریعت رابطه دیگری نیز با عمل داریم، پس قبل از هر چیز

__________________________________________________
(1)- بقره (2) آیه 286: پروردگارا! اگر ما فراموش کردیم یا خطا نمودیم، ما را مؤاخذه مکن.
(2)- ر. ک: صحیح مسلم: 1/ 116، حدیث 126؛ المسند المستخرج علی صحیح مسلم: 1/ 195، حدیث 327؛ تفسیر قرطبی:

3/ 421؛ تفسیر طبری: 3/ 144؛ تفسیر ابن کثیر: 3/ 468؛ صحیح ابن حبان: 11/ 458، حدیث 5069؛ مسند أبی عوانه:

1/ 75، حدیث 219؛ سنن ترمذی: 5/ 221، حدیث 2993؛ سنن کبرای بیهقی: 6/ 207، حدیث 11059؛ شعب الإیمان:

2/ 462، حدیث 2407؛ حلیة الأولیاء: 7/ 105.