آیین اخلاق در قرآن صفحه 235

«رابطه معرفت» یعنی «رابطه اراده» است. و وجدان کلی برای فرد اخلاقی در یک لحظه این رابطه دو جانبه را دارد و بسان یک هنرمندی است که تابلوی نقاشی خود را آماده می‌کند و به الگو می‌نگرد؛ چه در همسان‌سازی با او و یا در قوانین مستقل از او، بنابراین پس حکمتی که اهتمام دارد بر این‌که اعمالی را به اشخاص نسبت دهد، نمی‌تواند در این مورد حکم عادلانه‌ای را صادر کند، مگر این‌که آن راه و روشی که اعمال ما بدان راه و روش انجام می‌گیرد و هم ارتباط آن را با شخص ما در نظر بگیرد.

بنابراین عمل غیر ارادی باید پیش از هر چیز از میدان مسئولیت دور شود، از آن جهت که عمل غیر ارادی به‌طور مطلق این عنصر تکوینی شخصیت- یعنی اراده- را همچنان می‌کاهد.

بنابراین به‌طور مثال: کسی که در سیر و حرکتش به زمین بخورد، ممکن نیست که نه مسئول افتادن خودش باشد و نه مسؤل پیآمدهای تیره و ناراحت‌کننده و یا گوارا و خوش‌آیند آن نسبت به خودش و یا دیگران.

عمل غیر ارادی از جنبه انسانیت یک پدیده است، هرچند که از نظر اصطلاحی به آن، عنوان یک عمل را اطلاق می‌کنند، زیرا وقتی که ما تعبیر قرآنی را به کار ببریم، هرگز یک عمل غیر ارادی از جمله اعمال اکتسابی ما نمی‌باشد! «1»

بنابراین آیا ما براساس نقیض قضیه می‌توانیم بگوییم که همین‌قدر کافی است که یک عمل مورد نظر ما باشد تا بر ما حمل گردد؟ ... آری ... و نه ...

آری ... در صورتی که مقصود از حمل، سببیّت به نحوی از انحاء باشد، و نه ... در صورتی که حمل یک عمل مترادف و هم‌معنای مسئولیت اخلاقی باشد، زیراکه این مسئولیت، صرف نسبت عمل به انسان به صورت کلّی و گسترده نیست، بلکه ناگزیر از وجود یک صفت مشخّص کننده است، بدان معنی که این عمل به استحقاق پاداش و یا کیفر می‌انجامد.

و بنابراین از جمله مطالب قطعی همین است که عملی را از این صفت جدا کنیم، این عمل ارادی از طرف صاحب آن عمل با همان راه و روشی قابل تصور است که قانونگذار آن را تصور کرده است. و همچنان که در منطق، تماثل و تعارضی نمی‌تواند وجود داشته باشد، مگر وقتی که دو