آیین اخلاق در قرآن صفحه 242

فعل همراه با نیت خوب شدن باشد، خوب می‌داند، حتّی آن اعمال و افعالی را که عجیب و غریب و یا محال و غیر ممکن است!

و بالاخره این نظریّه درعین‌حال که یک نظریه منطقی با تمام دقت است، به لغو هر نوع پیشرفت و نابود ساختن هر نوع تفاوتی در جهت ارزش اخلاقی می‌انجامد! بنابراین اگر نیّت خوب معادل تمام اخلاقیّت باشد، پس باید بر این عقیده باشیم که تمام وجدان‌ها و همه رفتارها از قدیم برابر و همسان بوده‌اند که چنین عقیده‌ای بسی دور از مراتب ارزش‌هاست. و از همین‌جا است که نادان‌ترین و متعصب‌ترین مردم موقعی که طعمه دیگران می‌شود، درحالی‌که آن‌ها قوی‌ترند، تصور می‌کند که اراده‌اش هم‌سوی با شرع و قانون اخلاقی است، چنین کسی باید به استناد این منطق سزاوار باشد- با این ارزشیابی- تا بهره‌مند گردد از آنچه که داناترین و نورانی‌ترین مردم استحقاق دارند.

جز این‌که کانت در منظور خودش تمام این مشکلات را دخالت نداده است، زیراکه وی بر اساس تعریف معتقد به نرمش خالصی است که چشم‌انداز فکر عمومی در آن یکنواخت است، بدون هیچ‌گونه تنوع و تفاوت، و او نمی‌خواهد که خود را درگیر مشکلات و سختی‌هایی کند که وجدان در رویدادهای متعدد و محسوس به تصویر می‌کشد. به این معنی که کانت از سه عنصر وجدان اخلاقی، یعنی از معرفت، اراده و عمل، جز یک جنبه آن، همان اراده را نمی‌پذیرد.

ما به‌طور کامل با کانت در تمام آنچه مقرر می‌دارد، موافقیم، نسبت به آنچه بیشترین منفعت را دارند و هم‌چنین پاکیزه‌ترین اعمالند، در صورتی که از روی اراده نباشد، ارزش اخلاقی ندارد، بلکه اگر در محدوده اراده تابع قانون نباشد، نیز بی‌ارزش است و بدترین اعمال در صورتی که از روی عمد مخالف قانون نباشد، مسئولیتی را در پی ندارد. ولی چقدر تفاوت است، بین این مورد و بین حالت برعکس آن، که بگوییم: گمراه‌ترین اعمال با نیت خوب تمام ارزش خود را باز پس می‌گیرد و به عنوان یک نمونه روش اخلاقی می‌گردد. بنابراین؛ اگر نیّت پاک باشد، عذر صاحب نیت پذیرفته است، زیراکه آن پیآمدی نیست که جایگزین مبدأ مطلقی برای ارزش اخلاقی باشد هرچند به صورت مختصر برای این‌که ما به اندیشه خودمان شکلی بدهیم که بیشترین وضوح و تشخیص را داشته باشد، می‌گوییم: که نیّت شرط ضروری برای اخلاقیت است و بر این اساس همان شرط مسئولیت نیز می‌باشد، ولی در هر حال شرط کافی برای این و آن