آیین اخلاق در قرآن صفحه 243

نیست.

دید ما نسبت به نقش نیت در اخلاق اسلامی این است و عبارت مشهوری که آن را سنگ محک و معیار اخلاقیت می‌داند، اجازه نمی‌دهد که نیت همه مطلب باشد و تمام ارزش عمل را فراگیرد، بلکه آن را صرفا شرط صحت عمل می‌داند.

د- آزادی‌

وقتی که شخص با شریعت آشنا بود و از روی اراده عمل کرد و آگاهی کامل از جریان داشت، معنایش این نیست که وی تمام شرایط مسئولیت را دارد. زیرا من به خوبی می‌دانم که این عمل بر من حرام است، در مورد طبیعت مادّی و یا طبیعت اخلاقی آن اشتباه نمی‌کنم، و موقعی که بر اراده من حتمی شد که وارد کار بشود، از همان جنبه‌ای که حرام گردیده، وارد می‌شود. بنابراین، این عملی آگاهانه می‌باشد که برآمده از یک نیّت دوگانه است. جز این‌که اگر تنها اراده من باعث پدید آمدن آن عمل نیست و اگر زمینه اختیار آزادانه من هم‌چون صفحه سفیدی خالی نبوده، بلکه به وسیله نیروهای دیگری اشغال شده است که اختیار مرا در یک جهت خاصی محدود ساخته، نه در جهت دیگر، و هرگاه برای اراده من- درحالی‌که مواجه با این برخورد و تداخل است- جز پیروی از موجی نیست که قبلا خط آن ترسیم شده است. پس چگونه چنین عملی را به خودم نسبت دهم که شخصیت من جز در یک جهت معیّنی هیچ سهمی در انجام آن ندارد؟

آیا علاوه بر آنچه توضیح دادیم، راجع به اهمّیّت ملکات شناخت و اراده، بر ما واجب نیست که در مورد اهمیت توانایی‌مان کنجکاو بوده و ثابت کنیم که تأثیر تلاش ما در انجام عمل، یعنی آزادیمان شرط چهارم مسئولیت است؟ ...

به راستی اصل تناسب بین مسئولیت و آزادی، شاخ و برگش تا عمق وجدان انسانی گسترش یافته است، به‌گونه‌ای که ناآگاهی از آن بدون این‌که چیزی از تجاوزگری در موضع ما پدید آید، غیر ممکن است. بنابراین- اگر ما انسان را چنان‌که هست، در نظر بگیریم- تا چه حدی امکان دارد که از مسئولیت شرعی سخن بگوییم؟

البته ما می‌دانیم که مسئله آزادی از همان آغاز دو نظریه متفاوت را در پی داشته است که در بالاترین حد از حتمی و غیر حتمی بودن، باهم اختلاف دارند (دست‌کم در راه و روش محض)