آیین اخلاق در قرآن صفحه 244

و اگر ما به گفته برخی از اندیشمندان گوش فرادهیم، دیگر مطلقا هرگز فرصتی برای اراده آزاد انسانی به معنای صحیح آن نخواهد بود. شوپنهاور [reuohnepohcS] می‌گوید: «افرادی از مردم پاک و افرادی پلید و ناپاکند، که اینان مانند موجودات بردبار و نیز پلنگانی هستند که گروه اول با ادراکات انسانی به دنیا می‌آیند و گروه دیگر با احساسات خودخواهی. و علم اخلاق، اخلاق انسان‌ها را توصیف می‌کند، همان‌طوری که تاریخ طبیعی ویژگی‌های حیوانات را بیان می‌کند.»

اسپینوزا [azonipS] بر این عقیده است که اعمال انسانیت، همانند تمام پدیده‌های هستی نتیجه‌بخش است و طبق ضرورت قواعد منطقی استنباط می‌شود، همان‌طوری که وسیله قوانین منطقی از ذات مثلث این نتیجه به دست می‌آید که مجموع سه زاویه مثلث برابر دو قائمه است.

و هم‌چنین کانت، آزادی را باطل دانسته و بخشی از آن را برای حس اخلاقی به عنوان اصل مسلم شمرده است، نوعی از حتمیّت و قطعیّت انسانی را به ما می‌آموزد که طبیعت مطلق و متافیزیکی انسانی آن را دگرگون نمی‌کند تا این‌که به قطعیت علمی مربوط شود، زیرا وی تاکید می‌کند که اگر ما با تمام شرایط و سوابق کسی آشنا باشیم، به یقین آگاهی و اطّلاع از اعمال انسانی او خواهیم داشت، با همان دقتی که بدان وسیله خورشیدگرفتگی را تعیین می‌کنیم.

براساس این سخن، جهت نجات آزادی و به همراه آن مسئولیت، هر دو را به‌طور کلی از میدان آزمایش و از عالم پدیده‌ها درآورده و در عالم مجهولات زندانی می‌کند! و آن را غیر قابل شناخت می‌داند و این سخن کانت برابر با انکار واقعیت ثابت آنها می‌باشد، تا آنجا که جز نام و نشانی کمرنگ و آرمانی مشتبه از آنها نماند!

هوم [emuH] هیچ تردیدی به خود راه نمی‌دهد در گفتن این سخن با عبارتی روشن:

«احساس ما نسبت به آزادی چیزی جز توهّم نیست»

جز این‌که مسئولیت ما نسبت به تمام اعمال مورد نظر- طبق عقیده طرفداران قبول آزادی- امری است قطعی. به عقیده ایشان: اراده با آزادی دو کلمه مترادفند. «1» و به‌هرحال، این دو طرز تفکر میدان و مجال آزادی را به‌طور مشخص می‌پوشانند. درحالی‌که این مطلب به