آیین اخلاق در قرآن صفحه 245

طبیعت و اصل جریان ارتباطی ندارد که ما به انسان یک قدرت کلی جهت اجرای تصمیمات خویش به‌طور آزاد نسبت دهیم، علی‌رغم تمام مشکلات مادی و برخلاف قوانین قطعی طبیعت، زیراکه لازم می‌آید تا ما هر نوع اندیشه متعادل را از دست داده باشیم، در همان حالی که اصرار داریم ما همواره هرچه را بخواهیم، می‌توانیم انجام دهیم. و این مطلب- در شرایط عادی، در زندگی عملی و با فاصله گرفتن از اعمالی که نیروی جبری مانع از انجام آنهاست- خلاف حقیقتی است که گفته می‌شود: اراده همان قدرت انجام است، جز این‌که معنای حقیقی لفظ همان است که مدافعان از اختیار آزادی می‌خواهند آن را به عنوان یک شرط مسلم برای مسئولیت اثبات کنند، این آزادی، آن آزادی در اجرا نیست (که نسبیت و ارتباط آن را با هزار شرط خارجی در نظر می‌گیرند)، بلکه اثبات همان آزادی است که اظهار می‌دارند، و هرگز از وجدان هیچ انسانی جدا شدنی نیست.

و هیچ‌کس هم‌چون دکارت مطلق‌گرا نیست که حدود فعالیت آزادی ما را تا دورترین افق گسترش می‌دهد، نه تنها در میدان عمل، بلکه در میدان معرفت نیز آزادی را به صورت گسترده مطرح می‌کند. بنابراین اراده ما همان است که فرمان می‌دهد و یا بازمی‌دارد؛ و همان است که اثبات می‌کند و یا انکار. و این آزادی نخست در مورد شک و تردید در راه و روش متجلّی می‌شود، یعنی در مورد قدرتی که ما در اختیار داریم، نسبت به ترک ارادی تمام احکام پیشین و همه معارف قبلی‌مان که از راه حواس و یا از راه نتیجه قیاس به دست آورده‌ایم، چه این شکّ و تردید چنان باشد که به دنبال آن حکم به درستی یا نادرستی آن احکام و معارف قبلی بکنیم یا این‌که حکممان را درباره آنها به صورت تعلیق محض و مجرد درآوریم. «1» و لیکن این تلاش در احکام عادی ما به شکل موضوعی ظاهر می‌شود و ادراک ما این احکام را فرض و واجب نمی‌کند، بلکه جلوتر از ادراک پیدا می‌شوند و از آن می‌گذرند، چنان‌که در تمام حالاتی که مرتکب خطای فکری می‌شویم، این خطا چیزی جز یک حکم ارادی نیست که بر چیزهایی صادر کرده‌ایم که اعتقاد داریم آنها را درک کرده‌ایم، درحالی‌که به‌واقع آنها را درک نکرده‌ایم، «2» و حتی ما موقعی که به نام بداهت پناه می‌بریم، این کار را نیز از روی آزادی انجام می‌دهیم، زیراکه ما می‌توانستیم

__________________________________________________
(1)- ر. ک: noitatid? em er? eimerP. setracseD
(2)- ر. ک: مرجع قبلی: snoitcejbo se 5 xua sesnopeR