آیین اخلاق در قرآن صفحه 283

از ایشان مشکل را انجام دهد، زیرا حرف آخر را باید خود بندگان بزنند و بستگی به اراده آنها دارد و تا آنان نخواهند انجام نمی‌گیرد.

و جریان از همین قبیل است، موقعی که خداوند ستمگران را به حال خود می‌گذارد تا در تاریکی مرتکب خلاف شوند، درحالی‌که آن‌گاه در دام برخی از مشکلات گرفتارند، و این بدان خاطر است که باید خود آنها با تلاش خود درصدد بیرون آمدن از آن گرفتاری باشند؛ کسی نگفته است که خداوند بالاجبار اراده آنها را وامی‌دارد تا طرف آسان‌تر را برگزینند.

مسئله‌ای که در اینجا می‌ماند که باید آن را توضیح دهیم و آن چیزی که درباره آن به‌طور وضوح مکتب‌های اسلامی اختلاف پیدا کرده‌اند، عبارت از این است: وقتی که خداوند از ما می‌خواهد تا قدرتمان را براساس اختیار و آزادی به کار بگیریم- پس از این‌که تصرّفات ما را در گرو این موارد عمومی و خصوصی قرار داده است- آیا خداوند به‌طور کلّی از ما فاصله گرفته است؟

آیا برای مصلحت هیچ طرفی خداوند دخالت نمی‌کند؟ یا این‌که- بدون این‌که ما بدانیم- خداوند به عنوان مدافع و کمک غیبی دخالت و مباشرت فوری دارد، در شکلی مساعدت و یا ترک و یا مقاومت یا به مقدار اندکی از توان و طاقت، یا عملی غیر مقاوم از باب لطف و یا آزمون- به صورت‌های مختلف- نشاط و آمادگی ما را بیشتر می‌کند و حرکت آن را در جهت مقابل و یا جهت دیگر مشخّص می‌نماید، بدون این‌که هرگز ما آن را احساس کنیم؟

اینک این همان مسئله‌ای است که قرآن کریم از جانب خود آن را به‌طور واضح و به قدر کافی بیان نکرده است، بلکه معلوم می‌شود که قرآن از این جهت به نوعی از هشدار هدفمند ملتزم بوده که بعدها پذیرش و قبول آن را یادآور شده است: «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ.» «1».

از این‌رو است که مسلمانان اوّلیه از پیشینیان و افراد میانه‌رو از بعدیها در مورد چنین بحثی تأمّل نکرده‌اند، زیراکه در نظر آنها بحث مهم و سودمندی به حساب نمی‌آمد، و برای ما نیز در حقیقت روشن می‌شود که مسئله‌ای به این شکل امکان ندارد که به وسیله‌ای از وسایل معمولی و به وسیله انوار عقل و خرد به روشنی حل شود، زیراکه همواره این امر لازم و ضروری می‌نماید که خاطرنشان سازیم آن تناقضی را که اندکی قبل یادآور شدیم، بین عدالت و قدرت