آیین اخلاق در قرآن صفحه 284

مطلقه الهی همچنان وجود دارد. و این‌گونه تعلیماتی که مربوط به وحی می‌باشد و تا اندازه‌ای صامت و مبهم است، یا مورد احتمال دو گونه تفسیر است، هرگز نمی‌توان حل کرد و تجربه نیز قادر بر حلّ آنها نمی‌باشد، زیراکه ما بر هیچ‌یک از دو طرف علاقه، تسلّط نداریم.

چگونه می‌توانیم مسئولیّت خویش را براساس فرضی تجویز کنیم که در نهایت، فرض به دور از منطق نیست و این همان فرضی است که به وجود نوعی از تعریف و تعیین قائل است و در هر مرتبه‌ای از مراتب فاعلیّتش که باشد بالاتر از اراده ما است؟ اگر ممکن باشد می‌گوییم که پناه بردن به این تعریف و وسیله قرار دادن آن برای نجات از مسئولیّت هیچ سودی ندارد، چون ما از وجود آن ناآگاهیم و به هیچ وجه نمی‌دانیم که تحقّق خواهد یافت یا نه.

و حقیقت مطلب آن است که یک مسئله قطعی آسمانی مطرح نمی‌شود، مگر آنگاه که نوعی از فزونی عقلانی و یا وساطت آن را دارا باشد و آنچه از فزونی عقل نشأت می‌گیرد، نه به جنبه اخلاقی اهمیّت می‌دهد، و نه به جنبه ایمان و نه به جنبه تقوا. امّا آنچه تنها به جنبه اخلاقی که موضوع بحث ماست، مربوط می‌شود، و آنچه که آگاهی شناختش اهمّیّت دارد، آن نیست که در حقیقت اتّفاق می‌افتد؛ و یا از عوامل مؤثّری که به پیدایش عمل می‌انجامد نشأت می‌گیرد، بلکه آن راهی است که انسان بدان وسیله عمل خویش را تصوّر می‌کند و عنوانی است که در تحت آن عمل می‌کند. و در یک کلمه: نیّت و قصد انسان می‌باشد. بنابراین ما باید باطن خود را در لحظه‌ای که تصمیم می‌گیریم، بررسی کنیم، آیا در آن لحظه ما تا حدودی به شناخت و معرفت اهمّیّت می‌دهیم، در صورتی که آگاهی‌مان- به وسیله آزادی علمی ما تحرّک‌پذیر نمی‌باشد- به‌طور مطلق با واقعیّت تطبیق می‌کند یا نمی‌کند؟ به راستی آن اهتمامی را که ما مصروف انجام کارهایمان می‌نماییم، تنها با ما ارتباط تنگاتنگی ندارد، به‌طوری‌که برای هیچ گونه اهتمام دیگری از این قبیل فرصتی نگذارد، و هم‌چنین مسئله مورد بحث تنها این اثر را ندارد که ما را لاابالی نماید، و دیگر هیچ‌چیزی از موضع ما را دگرگون نسازد. این تنها نیست، بلکه حتّی اگر برای طبیعت و هم برای احساس ما ثابت گردد، ناگزیر باید برای ما شأن و موقعیتی در قضیّه مورد نظر باشد، بنابراین آیا تصمیمی که می‌گیریم، در حقیقت از ما دور است؟ و آیا این تصمیم بر ما الهام شده و یا آن را بر ما دیکته کرده‌اند و یا این‌که به وسیله نیرویی پنهانی بر ما تحمیل شده است که قادر بر تشخیص حقیقت آن نیستیم؟ و آیا خداوند نخستین محرّک آن