آیین اخلاق در قرآن صفحه 285

است؟ هیچ‌یک از این پرسش‌ها اهمّیّتی ندارد، زیراکه ما به مجرّد این‌که در لحظه دوم با نیّت دوم به تصمیم دیگری رو می‌آوریم و می‌خواهیم آن را عملی سازیم، ما در حقیقت بدان وسیله با فاعل حقیقی آن از یکدیگر ضمانت می‌کنیم و در برابر یکدیگر تعهّدی داریم. بنابراین علّت اخلاقی در ذات یک عمل، جوهر و صفتی نیست و دست‌کم از نظر کیفیّت بخشیدن به این صفت، سبب خود ما هستیم و سبب، آن نیست که خداوند اراده فرموده است که ما این را اراده کنیم، یا آن را. درحالی‌که به‌واقع ما هستیم که آن چیز را اراده می‌کنیم، زیرا ما در اثنای عملمان به‌طور مطلق اراده نمی‌کنیم تا خدای سبحان ما را ابزار قاطع اراده مقدّس خویش قرار دهد، مادامی که پیشاپیش از این اراده الهی چیزی را ندانیم.

ولی ما با صرف‌نظر از هر نوع اعتبار دیگر، تنها و با تمام بساطت راضی هستیم که آن اراده اختصاص به ما داشته باشد و تعهّد ما باعث این توقّع است. و این‌چنین انسان مسئول می‌گردد و خود را به‌وجودآورنده آن مسئولیّت می‌داند، چنان‌که از همان آغاز تعهّدش، خود را وام‌دار می‌داند.

و همین‌طور می‌فهمیم که قرآن کریم ملتزم است تا مسئولیّت ما را در برابر خدا ضمن آیاتی اعلام کند که در آن آیات معلوم می‌شود، اراده انسانی به‌طور کامل به اراده الهی پیوسته است.

خدای تعالی می‌فرماید: «یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.» «1».

بنابراین مبدأ و ریشه مسئولیّت در تمامی فرض‌ها مبدأ و ریشه درستی است، بدون هیچ گونه برخوردی.

3- جنبه اجتماعی مسئولیّت‌

اشاره

بنابراین شرایط ضروری و کافی برای مسئولیّت ما در پیشگاه خدا و در برابر خودمان عبارت است از: شخصی بودن عمل، ارادی بودن و انجام آن با آزادی که بدون اکراه (قصد انجام عمل را داشته باشیم) و دیگر این‌که با توجّه کامل و با آگاهی به شرع یا قانون. آیا این شرایط نسبت به مسئولیّت‌مان در برابر جامعه اسلامی که قرآن تنظیم کرده است، درست و قابل قبول است یا