آیین اخلاق در قرآن صفحه 303

اجتماعی دخالتی در اینجا ندارد، مگر برای این‌که تا کمترین حد از بدی‌ها را به عنوان یک موضوع واقعی بکاهد، هرچند که این کاهش با محدود ساختن و یا تخفیف دادن آن باشد.

به راستی طبیعت مرکّب، برای عمل شخص خطاکاری که غیر عمد کاری را چنان‌که می‌بینیم، انجام می‌دهد، عمل را در حدّ وسط بین دو حالت افراط و تفریط قرار می‌دهد که این دو طرف عبارت از عمل مورد نظر و پدیده‌ای است که به‌طور تصادفی محض انجام می‌گیرد، پس اگر هرکدام از آنها از جهتی شبیه است، به یقین از جهت دیگر با آن اختلاف دارد. و در این صورت آن را نمی‌شود بر این طرف یا آن طرف حمل کرد. و ممکن نیست با همان روش، عمل متقابل را انجام داد، و نتیجه این مطلب نمی‌تواند بدون مسئولیّت کامل موفقیّت‌آمیز باشد، و نمی‌تواند موضوع مسئولیّت کامل گردد. بنابراین واقعیّت امر آن است که نیّت بدی در کار نبوده است و عدالت، بخشش مجازات را می‌طلبد. با این همه وجود خطای معیّن، در بیشتر موارد آن را از روی‌داد اتّفاقی (که به صورت عرضی و به‌طور تصادفی صورت گرفته است)، جدا می‌سازد، و از آن جایی که فرصتی هم در واقع برای مؤاخذه طبیعت وجود ندارد، و این همان چیزی است که ضرورت و لزوم نوعی اصلاح انسانی را تأیید و تأکید می‌نماید. ولی ما این اصلاح را از چه کسی خواستاریم؟ ... آیا اصلاح کلّی را روی فرد، لازم می‌بینیم؟

آیا معنای این حرف آن نیست که ما مجازات مشخّصی را براساس خطای بدون قصد وارد می‌کنیم، و بدین وسیله فاصله زیادی بین مسئولیّت اجتماعی و مبدأ اخلاقی پیدا می‌شود؟

البتّه به‌طور جدّی مشارکت اجتماع هم‌سو و متناسب است تا آنجا که ضربان قلب و حرکت وجدان آرام می‌گیرد.

و این در واقع نوعی از پراکنده‌سازی یک مسئولیّت واحد نیست، زیراکه ممکن نیست اجتماع را به حق به عنوان همیار معرّفی کرد، آن هم براساس یک عملی که بدون علم صورت گرفته است، بلکه نسبت آن عمل به فرد نیز کار دشواری است، و اجتماع به‌هرحال با عنوان اجتماع در آن عمل شرکت نداشته است. ولی نیمی از مسئولیّتی که بر دوش فرد قرار دارد، از ناحیه همین فرد متوجّه جمع گردیده است، و نسبت به فرد، موضع متغیّری دارد که استحقاق آن را ندارد. و چون اجتماع نسبت به رفاه نسبی افراد خود مسئولیّت دارد و حق ندارد که این افراد و اعضای خود را در معرض سختی و شدّت ناخاسته رها کند، درحالی‌که این افراد از روی