آیین اخلاق در قرآن صفحه 304

اراده گرفتاری و سختی مخصوص را برای خود نساخته‌اند، از این‌رو بخشی از هزینه‌های دولت اسلامی برای ادای دیون افراد اختصاص یافته است؛ آنجا که این گروه بدهکاران را از جمله موارد مصرف زکات قرار داده است و می‌فرماید: «وَ الْغارِمِینَ.» «1».

در این صورت تعهّد متقابلی که ما در اینجا مشاهده می‌کنیم، نوعی از همیاری نیکو است که باید در دشواری به صورت تبادل در یک اجتماع میان مردم صورت بگیرد. وانگهی، تقسیم جابه‌جایی‌ها یا غرامت‌هایی که ذکر شد، خودبه‌خود براساس تساوی عددی بین نصیب کسانی که سهم دارند، صورت نمی‌گیرد، بلکه برعکس، باید امکانات هر فردی را ما در نظر بگیریم و در نتیجه امکانات هرکسی سهمی را فرض کنیم تا مبادا بر کسی ستم شود «2».

خاتمه [بنای تفکّر قرآنی را نسبت به مسئولیّت

وقتی عناصر مختلفی را که در خلال این تحلیل به دست آوردیم، در کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، بسیار سهل و آسان می‌شود، که بنای تفکّر قرآنی را نسبت به مسئولیّت دوباره بازگویی کنیم.

قرآن کریم با ویژگی ذاتی خود عهده‌دار و متولّی جنبه نگرش اخلاقی است، و در این زمینه شرایطی را از همان آغاز مطرح کرده است که همه آن شرایط با مقتضیات قانونی با نورانی‌ترین وجدان‌ها و آن‌هایی که به عدالت بیشتر اهمیّت می‌دهند، به‌طور کامل موافق و هم‌سو است بدون این‌که منتظر پختن و رسیدن دیرهنگام و با تردید نتیجه و ثمره در برابر اندیشه‌های کهنه و نو بماند، تا به این وضعیّت روشن و استوار برسد.

بنابراین؛ مسئولیّت به عنوان یک وظیفه با شخصیّت انسانی ارتباط کاملی دارد، و از این روست که جز انسان بالغ عاقل آشنای به تکالیف، تحمّل مسئولیّت را ندارد، به‌گونه‌ای که در برابر چشم بیننده آن را در هنگام عمل تجسّم می‌بخشد. پس هرگاه آن صفات شخص فراهم شد، پس از آن به‌طور مشخّص مسئول اعمالی است که از روی اراده آزادانه انجام می‌دهد. بنابراین؛ اراده و آزادی از جنبه عملی مترادف و به یک معنا هستند. و هیچ نیروی طبیعی باطنی و یا ظاهری

__________________________________________________
(1)- توبه (9)/ 60: (صدقات و زکات برای فقیران، مساکین و ...) و ادای دین بدهکاران است.
(2)- ر ک: المجموع، امیر: 2/ 372.