آیین اخلاق در قرآن صفحه 305

سلطه کافی ندارد تا بتواند فعّالیّت و نشاط درونی ما را نسبت به اراده‌مان به حرکت درآورد و یا متوقّف سازد.

گاهی طبیعت می‌تواند ما را از برخی شرایط مادّی لازم جهت اجرای تصمیماتمان محروم گرداند، و گاهی قادر است بعضی از صفات نرم و رقیق را از ما بگیرد که می‌توانست تصمیمات خوب ما را سهل‌تر و دوست‌داشتنی‌تر سازد، ولی طبیعت نمی‌تواند به ما قدرت این جانبداری گستاخانه را بدهد که علی‌رغم همه چیز با چشم‌پوشی از شادمانی خویش بتوانیم آن کارهای خیر را انجام دهیم. و همین‌طور، وقتی که شخص در برابر اکراه و اجبار خارجی و یا به خاطر ضرورت زندگی (اضطرار) تسلیم می‌شود، به راستی که این عمل را با آزادی انجام می‌دهد و بین دلایل و انگیزه‌های مخالف و متناقض، مقایسه و سبک و سنگین می‌کند، سپس آن را که متناسب‌تر است برمی‌گزیند، و براساس این گزینش- خوب باشد یا بد- محاسبه می‌شود.

و در نهایت، اساس و مبدأ قرآنی برای مسئولیّت مبدأ فردی است؛ هر نوع مسئولیّت موروثی و یا اجتماعی به معنای حقیقی کلمه را مردود می‌شمارد.

این اصولی را که ما با دقّت پی‌گیری کردیم و اصول و مبادی که دقیق‌ترین نتایج را در زمینه‌های اخلاقی و دینی از آنها به دست آوردیم، بدون تردید، در زمینه فقهی استثناهایی بر آنها وارد است، و با وجود همه این‌ها ما از مسائل حقیقی و ذاتی آنها زیاد غافل نیستیم. و تنها عمل ارادی برای فرد انسانی برخوردار از عقل، به عنوان تنها موضوع همیشگی برای مسئولیّت، و نیز نیّت انجام کار شرّ تنها شرط ضروری برای مجازات می‌ماند.

و موقعی که برای یک‌بار (در مسئولیّت مدنی) برخلاف این قاعده اخیر اتّفاقی بیفتد تا خواسته‌های دیگر رضایت‌بخش گردد، قانونی بودنش کمتر نیست، ما از ارتباط دادن آن با مخالفت دیگری که هدفش تخفیف آثار قاعده اوّل است، خودداری نمی‌کنیم. به‌گونه‌ای که شارع اسلامی- به دور از زمینه اخلاقی محض و با غلبه دادن مصالح دنیوی- از مبادی و اصول مربوط به ارتکاب جرم واقعی غفلت نداشته است.