آیین اخلاق در قرآن صفحه 307

فصل سوم مجازات‌

اشاره

رابطه انسان با قانون در برابر چشمانمان به صورت روآوردن و روگرداندن از سه دوره تشکیل یافته است، و البتّه ما با تفکّر الزام و تعهّد به قانون همچنان در نقطه آغازین بوده‌ایم و لیکن با تفکّر مجازات، می‌بینیم که دایره این رابطه جدلی بسته است و آن آخرین وحدتی است که از سه چیز ترکیب یافته و بسیار به آخرین کلمه از گفتگو شباهت دارد.

بنابراین؛ قانون می‌خواهد دعوت خودش را متوجّه اراده پاک ما بنماید، و ما را ملزم می‌سازد تا به آن دعوت پاسخ مثبت دهیم، و پس از آن؛ به مجرّد این‌که ما با کلمه «آری» و یا «نه» پاسخ دادیم، بدین وسیله ما بار مسئولیّتمان را به دوش گرفته‌ایم، و در نهایت و به دنبال این پذیرش، قانون جایگاه ما را در برابر خود استوار می‌سازد و پاداش و جزا می‌دهد.

بنابراین؛ جزا، عبارت است از بازتاب عمل قانون بر جایگاه اشخاصی که در برابر این قانون تسلیم هستند، و ما دیدیم که قانون اخلاقی مطلبی است که در برابر هوای نفس ما نمی‌تواند مقاومت کند، و واجب قطعی برای وجدان اجتماعی ما است، با وجودی که همان قانون اخلاق در کامل‌ترین و مقدّس‌ترین شکل آن برای وجدان فردی امر مقدّسی است. این شکل سه ضلعی مسئولیّت که ما از گفتگوی در آن باره فارغ شدیم، از همین‌جا نشأت می‌گیرد. و نیز از این‌رو است که مجازات سه میدان دارد که در این فصل آن‌ها را بررسی می‌کنیم؛ مجازات اخلاقی، مجازات قانونی و مجازات الهی.