آیین اخلاق در قرآن صفحه 308

1- مجازات اخلاقی‌

اشاره

بیشتر وقت‌ها شخص راجع به مجازات اخلاقی و یا از امکان وجود چنین مجازاتی می‌پرسد، آیا این دو واژه (اخلاق و مجازات) به‌طور کلّی از یکدیگر گریزان و متنافر نیستند؟ آیا این خود انکار طبیعت قانون اخلاقی که به‌طور مطلق پاک و منزّه است، نمی‌باشد که ما به‌جز از انجام وظیفه، به عنوان وظیفه برای فعّالیّت انسانی هدف و انگیزه دیگری را جستجو کنیم؟

به عقیده ما این اعتراض برخاسته از نوعی اشتباه و خلط شدید بین علم اخلاق و انگیزه اخلاقی است، هم‌چنین بین مقتضای خود عدالت و اهدافی است که برخاسته از اراده است، درحالی‌که این‌ها دو امر کاملا متفاوت و مغایرند، بدون این‌که ضرورت هم‌سویی داشته باشند. و در واقع ما هیچ حالتی را نمی‌بینیم که برای قانون معیّنی مجازات قاطعی باشد، بدون این‌که از ما بخواهد تا از مجازات‌های آن انگیزه‌ای برای کوشش خودمان فراهم کنیم، درحالی‌که قانون فیزیولوژی (عضوی) مثالی براساس این حقیقت برای ما مطرح می‌کند: آیا پاداش شرایط بهداشتی که ما در آن شرایط زندگی می‌کنیم یک وسیله برای سلامتی و بیماری نیست که باعث ایجاد هر دو می‌شود، حتّی زمانی که ما در این نتایج هیچ نیندیشیده‌ایم؟ پس در اخلاقی چرا قضیه برخلاف این است؟ به ما خواهی گفت: بر تو حرام است که نظر خودت را متوجّه چیزی جز فرمان سهمگین اخلاقی بکنی!! و لیکن این مطلب مانع از آن نیست که قانون اخلاقی می‌تواند و بلکه باید مرا از نتایج مختلف و متنوّع در برابر قانون حفظ کند، برحسب این‌که من باتقوا پای‌بند آن باشم و یا این‌که بی‌خردانه و ابلهانه از قانون اخلاقی سرپیچی کنم.

آری، جزای حتمی و مشخّص باید در اندیشه خود قانون وجود داشته باشد، و هرگاه قانون اخلاقی ضمانت اجرایی نداشته باشد، یا این‌که هیچ پیآمدی را که به مصلحت فردی است که آن را بر خود فرض می‌داند و یا مخالف آن است، تغییر ندهد، چنین قانونی نه تنها بی‌اثر است، بلکه انحرافی و نامعقول؛ و بلکه هرگز الزام‌آور نیست، یعنی هرگز قانون، آن قانون نیست.

بنابراین؛ تمام مطلب این است که بدانیم چرا این جزایی را که اخلاقی توصیف کردیم، در کجا تجسّم پیدا می‌کند؟ و باید به‌طور بدیهی، از هر نوع تفکّر پاداش یا کیفری که در حواسّ ظاهری ما تأثیرگذار است، فاصله بگیریم، زیراکه چنین مجازات‌هایی علاوه بر این‌که ممکن نیست نام اخلاقیّت بر آن نهاد، هم‌چنین ضروری و حتمی نیز نمی‌باشد، مگر این‌که فکرمان را