آیین اخلاق در قرآن صفحه 309

متوجّه عالم آخرت بکنیم که در آنجا هریک از سعادت و شقاوت براساس هم‌سویی کامل با خیر و شر و مطابق آنها مشخّص می‌شود. ولی تا وقتی که ما از زمینه دینی فاصله داریم، به راستی که تفکّر چنین دانشمندی بسی دور از اخلاق طبیعی به‌طور مطلق است، و حدود چنین اخلاقی از زمینه وجدان حالی تجاوز نمی‌کند، و بر آن اساس، بسا رذایلی که در این دنیا به پیروزی می‌انجامد!! و چه بسیار فضایلی که زیر فشار و ضربات فقر و درماندگی به ضعف و سستی می‌گراید!! و ما هر روز موارد زیادی از این‌ها را شاهدیم.

چنان‌که گفته‌اند، آیا ما باید از اندیشه لذّت و اندوه باطنی محض فاصله بگیریم؟ و آیا پشیمانی و خرسندی وجدان نیز از جمله دریافت‌های عجیب زندگی اخلاقی است؟ آیا نیروی قانون در وجود این‌ها هیچ حق و سهمی ندارد؟

به ما گفته‌اند که این دریافت‌ها احتمالا چیزی جز بقایای تصفیه شده از اندیشه موضوعی مسئولیّت نیست، و اگر پشیمانی بیم مبهمی از کیفر نباشد، به یقین انتظار و یا امید است. «1»

و اینک برهان قانع‌کننده‌ای را که بر ضدّ این احتمالات، و به خاطر نفی نهایی این احتمالات از میدان اخلاقی ترویج کرده‌اند، محققا این حالات تنها از انسانی به انسان دیگر به صورت قابل توجّهی تنوّع ندارد، بلکه در برخی از حالات فسق و فجور به‌طور کامل پنهان است، بنابراین؛ برای انجام وظیفه یا مخالفت با آن نتایج ضروری و قطعی نیست و از این‌رو نتیجه‌ای که گرفته‌اند، محال شمردن مجازات اخلاقی به معنای صحیح است.

ولی آیا همه ما روی معنای این واژه‌ها اتّفاق‌نظر داریم؟ اگر مقصود از عبارت «قانون اخلاقی» همان واجب ذاتی، یعنی قانون موضوعی- که بر همه مردم جدای از حالات وجدانیشان- فرض و واجب است، از واقعیّات است که قانونی این‌چنین امکان وجود دارد، بدون این‌که در تمام افراد با این حالات به احساس آسایش یا رنج، از شادمانی یا پشیمانی منتهی شود.

جز این‌که نادیده گرفتن و الغای این حالات مخصوص به پایان دادن بر تمام حالات درونی نمی‌انجامد که انجام وظیفه و یا بی‌حرمتی به آن این حالات را در پی دارد. و در آینده نزدیکی خواهیم دید که هر نوع رفتاری- چه خوب یابد- باعث حالت درونی می‌شود که متناسب با آن

.IS III d ,?etilibasnopser al ed e ?edi l lhurB yveL