آیین اخلاق در قرآن صفحه 310

رفتار است و این مسئله همگانی و ضروری است.

امّا اگر مقصود از کلمه «قانون» قاعده‌ای باشد که انسان آن را می‌شناسد و احساس می‌کند که قانونی است مربوط به معارف و مشاعر ما، بنابراین از بدیهیات است که پس از مباشرت در عمل، برای تفکّر وظیفه امکان ظهور بار دیگر در صفحه دل وجود ندارد؛ آن هم بدون جلای دل در یک درجه عمیق‌تر و متفاوت؛ که در حال پیروزی و راحتی بیانگر خشنودی و رضایتمندی و در حال سستی و ناتوانی بیانگر درد و رنج باشد. و هرگاه به فرض برای انسان حالتی پیدا شود، اخلاقش فاسد گردد، درحالی‌که خودش ناآگاه باشد و اگر به کلّی معنای خیر و شر از دلش محو شود، در چنین حالتی، چه می‌توان گفت، جز این‌که بگوییم هیچ قانونی نسبت به چنین کسی وجود ندارد؟، و هم‌چنین این دو واژه (خیر و شر) همواره با یکدیگر حرکت می‌کنند، زیراکه نفیا و اثباتا از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند.

آیا معنای این حرف آن است که ما نیز همگام نظریّه عمومی شویم که پشیمانی و خرسندی وجدان را به عنوان یک کیفر و مجازات برای قانون اخلاقی کافی می‌بیند؟

هیهات! که تمام انتظارات ما از قانون، هم‌چون مجازات براساس موضعگیری ما نسبت به قانون باعث برخورداری و یا رنجوری ما گردد، چه اعتماد کودکانه‌ای!! به راستی کامیابی و رنجی که پس از انجام کار نیک و بد احساس می‌کنیم، در حقیقت بیشتر از آنکه ارجاع دادن عمل به قانون باشد، ارجاع عمل به ذات و حقیقت وجدان ماست. بنابراین؛ خیر و شر دو تعبیر طبیعی از همین برخورد بین دو نوع احساس در ذوق اختصاصی ما و یا دو امر متضّاد است، به این معنی که ما به پیروی از هماهنگی احساسمان با واقع و یا در اثر تضارب واقعیّت با شعورمان نسبت به مثل اعلا؛ یا از یک حالت سلامتی و آرامش برخورداریم که برخاسته از همین هماهنگی داخلی است، یعنی از هم‌سویی ما با خودمان، به‌ویژه موقعی که ما از این نیرو آگاهی داریم که به ما اجازه می‌دهد تا اندیشه‌هایمان را در پدیده‌ها متمرکز کنیم؛ و یا به دلیل این برخورد و تناقض رنجیده می‌شویم، و این ضعف و سستی در نیروهایمان نسبت به فشاری که در درون ماست، ما را می‌رنجاند.

این تفسیر روانی محض در مورد انفعالات اخلاقیمان همسو و منسجم با نصوص حرکت می‌کند، زیراکه در واقع پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تنها به این حالات روانی توجّه نمی‌فرمود که خود اجر و